بانک مقالات جهان اسلام

کشورهای اسلامی

نویسنده : محمد مصلحی ; ساعت ٩:٤۱ ‎ق.ظ روز چهارشنبه ٢٤ آبان ۱۳٩۱

سایت رصد

نویسنده: سعید ساسانیان


تلاش برای مذاکره با عمرو سلیمان در روزهای ابتدایی کناره گیری اجباری حسنی مبارک که با خشم انقلابیون مواجه شد، تلاش برای طی مسیر بدون کمترین تنش، عدم اتخاذ موضع جدی در مقابل شورای نظامی در ماه های ابتدایی انقلاب در حالی که سایر گروه های انقلابی به طور پیوسته مخالفت خود را با این شورا اعلام می کردند .مواردی از این دست، ذهن را به این سو متبادر می کند که خط اتخاذ مواضع هم چنان خطی محافظه کارانه اما هدفمند است که اخوان البته از آن تجربه خوبی دارد.

فهم این روزهای اخوان المسلمین مصر بی شک بدون تحلیل گذشته این جمعیت، فهمی ناقص است که بعضا می‌تواند موجب منحرف دانستن آن از گفتمان اصیل اسلامی نیز شود. براین اساس ضرورت نگاه تاریخی و احصاء یک رویه از لا به لای مواضع و اقدامات این جمعیت در طول تاریخ می‌تواند موجب شناخت رویه‌ ای بعضا محافظه کارانه‌ اخوان‌المسلمین شود.

این مسئله از آن جا ضروری است که به دلیل دستیابی اخوان به قدرت برخی از دغدغه مندان جهان اسلام انتظار دارند تا اخوان به دور از مسائل محیطی که بعضا سایه ای سنگین بر حرکت روبه جلوی اخوان انداخته اند، مواضعی کاملا انقلابی اتخاذ کند در حالی که این رویه هیچ‌گاه جز چند برهه زمانی خاص در اخوان المسلمین وجود نداشته است. در ادامه صرفا به جریان شناسی فعالیت های انتخاباتی اخوان با روی کار آمدن حسنی مبارک، پرداخته می شود و در نهایت، چند الگوی رفتاری خاص از این جریان شناسی به دست داده خواهد شد که می توان در شرایط کنونی نیز مصادیق آن را مشاهده کرد.

جریان شناسی فعالیت انتخاباتی اخوان در دوران حسنی مبارک

مشارکت سیاسی گروه‌های اسلام‌گرا و در راس آن‌ها اخوان المسلمین در زمان حسنی مبارک همواره در مسیری از پذیرش نسبی، مدارا و سرکوب قرار داشته است. اخوان از آن‌جا که بر اساس قانون اساسی مصر یک گروه دینی محسوب می‌شود نمی‌توانست در چارچوب یک حزب سیاسی به فعالیت بپردازد لذا از سیاست ائتلاف با احزاب دیگر بهره می‌برد.

به دلیل دستیابی اخوان به قدرت برخی از دغدغه مندان جهان اسلام انتظار دارند تا اخوان به دور از مسائل محیطی که بعضا سایه ای سنگین بر حرکت روبه جلوی اخوان انداخته اند، مواضعی کاملا انقلابی اتخاذ کند در حالی که این رویه هیچ‌گاه جز چند برهه زمانی خاص در اخوان المسلمین وجود نداشته است.

از سوی دیگر ورود اخوان به عرصه انتخاباتی باعث شد تا برخی گروه‌های اسلام‌گرای رادیکال هم‌چون «التکفیر و الهجره» و «الجهاد» او را متهم به ترک جهاد و هم‌جرم با دولت بدانند. (1) همین مسئله موجب شد تا حسنی مبارک روابط نسبتا مسالمت‌آمیزی با اخوان را زمینه‌سازی کند تا باعث فاصله گرفتن بیشتر اخوان و گروه‌های اسلامی رادیکال گردد.

سرانجام این راهبرد، حضور اخوان در پارلمان و سندیکاها بود. (2) ائتلاف اخوان و وفد در انتخابات پارلمانی 1984 موفق شد تا 54 کرسی را از آن خود کند که 8 کرسی سهم اخوانی‌ها بود. در انتخابات پارلمانی 1987 نیز ائتلاف اخوان، عمل و الاحرار 36 کرسی را به‌دست آورد. نمایندگان اخوان اما در مجلس، سیاست انتقاد از دولت را پیش گرفته و نهایتا در اکتبر 1990 انتخابات پارلمانی را تحریم کردند.

آن‌ها با شرکت در کنفرانس مطبوعاتی همه گروه‌های تحریم کننده، بیان داشتند که: از شرکت در راه‌ اندازی یک نمایش دموکراتیک جعلی خودداری خواهند کرد. (3) بعد دوم فعالیت اخوان در این برهه زمانی، توجه به نهادهای مدنی و انجمن‌های صنفی بود. این گروه تا سال 1984 فقط در انجمن صنفی پزشکان نفوذ داشت اما تا سال 1990 توانست تمامی سندیکاهای حرفه‌ای به جز انجمن روزنامه‌نگاران را در اختیار بگیرد و در ضمن انجمن‌‌های خیریه خود را نیز گسترش دهد. (4) همه این موارد در کنار پیروزی اخوان در انتخابات کانون وکلا، موجب نگرانی بیشتر دولت مبارک شد.

اگر دهه 80 میلادی برای اخوان تداعی‌ کننده مشارکت سیاسی در یک فضای نسبتا باز است، دهه 90 اما دهه سرکوب بود. در انتخابات پارلمانی 1995 رهبران سازمان به اتهام توطئه برای براندازی حکومت بازداشت شدند. ترور ناموفق مبارک در اتیوپی نیز تنش میان اسلام‌گرایان و رژیم مبارک را تشدید کرد. (5) تعلیق فعالیت انجمن مهندسان و کانون وکلاء نیز در همین دهه صورت گرفت و عملا حضور اخوان در نهادهای موثر قطع شد.

اخوان اما بنا به گفته مرشد عام وقت خود، مصطفی مشهور قصد داشت از طریق شرکت در انتخابات‌ها، توده‌ها را آگاه سازد که اسلام تنها برای عبادت نبوده بلکه دین جامعی است که رفتارهای اجتماعی را نیز در بر می‌گیرد و علاوه بر این او معتقد بود که باید برای انتقال آرام قدرت سیاسی از طریق برگزاری انتخابات در چارچوب یک نظام پارلمانی مبتنی بر قانون اساسی تلاش کرد. (5)

همین نگاه موجب شد تا اخوان مصمم شود تا دوباره وارد عرصه انتخاباتی شود. اما این ورود، الزاماتی نیز داشت که اخوان ناگزیر از انجام آن بود. آن‌ها برای این‌که بتوانند در انتخابات پارلمانی 2000 حضور داشته باشند، برای مدتی مواضع انتقادی صریح علیه دولت اتخاذ نمی‌کردند. این سیاست نتیجه داد و آن‌ها توانستند با همه محرومیت‌ها و محدودیت‌ها از جمله زندانی بودن بسیاری از کاندیداهای بالقوه خود، نهایتا 17 کرسی از مجموع 444 کرسی را به‌دست آورند و به دومین جناح قدرت‌مند پس از حزب دموکراتیک ملی با 338 کرسی تبدیل شوند. (6)

در انتخابات ریاست‌جمهوری سال 2005 که در واقع اولین انتخابات ریاست‌جمهوری رقابتی تا آن زمان در مصر محسوب می‌شد (هرچند با ابهامات فراوان)، اگرچه اخوان در ابتدا تحریم آن را در دستور کار قرار داده بود اما نهایتا با مشارکت کم‌رنگ در آن موافقت نمود. علت این امر فشار برخی از اعضا ذکر شده است چرا که آن‌ها معتقد بودند اگر در انتخابات ریاست‌جمهوری حاضر نباشند، تضعیف شده و نخواهند توانست در انتخابات پارلمانی حضوری قوی و فعال داشته باشند.(7)

سیاستی که به نظر در آن زمان مفید واقع شد چرا که اخوانی‌ها توانستند چند ماه بعد در انتخابات پارلمانی 2005، حدود یک پنجم (88 کرسی) پارلمانی را از آن خود کنند که در نوع خود بی‌نظیر بود. این موفقیت موجب شد تا موج دستگیری‌‌ها دوباره شروع شود. در سال 2007 دولت مصر 16 تن از رهبران اخوان را بازداشت و اموال 29 نفر دیگر از آن‌‌ها و هم‌چنین تاجران مرتبط با این جمعیت را مصادره کرد. هم‌چنین فشارهای بسیاری در آستانه انتخابات سال 2008 شهرداری‌ها به اخوان وارد شد تا نتواند حضوری قوی‌ در آن داشته باشد.(8)

اما آخرین انتخابات دوران حسنی مبارک، انتخابات پارلمانی 2010 بود. در این انتخابات که در دو نوبت (نوامبر و دسامبر 2010) انجام پذیرفت، اخوان المسلمین 130 نفر را به عنوان کاندیدا معرفی کرد اما نتوانست حتی یک کرسی از پارلمان را از آن خود سازد. البته این مسئله تنها دامن گیر اخوان نبود بلکه سایر گروه های اپوزیسیون نیز سرنوشت مشابهی داشتند به طوری که احزاب الوفد و التجمیع به ترتیب 6 و 5 کرسی را بدست آوردند. (9)

این نتیجه ابهام‌آلود موجب شد تا اخوان همراه سایر گروه های معارض، دور دوم انتخابات را تحریم کنند. آن‌ها به همراه ناظران مستقل انتخابات، با تاکید بر تخلفات گسترده، مشروعیت پارلمان آینده را زیر سوال برده و خواستار لغو نتایج انتخابات از سوی دولت و برگزاری انتخابات جدید شدند. اما جناح حاکم در مصر یعنی مبارک و حزب دموکراتیک وطنی(ملی)، ضمن رد اتهامات مخالفان، شرایط برگزاری انتخابات را مساعدتر از سال 2005 توصیف کرده و یادآور شدند که با برخی اصلاحات، بسترهای لازم جهت حضور همه گروه‌ها را فراهم کرده‌اند.

الگوی رفتاری اخوان المسلمین مصر

با توجه به آن‌چه در فوق آمد، می‌توان نوعی محافظه‌کاری هدفمند جهت دستیابی مرحله‌ای به هدف را در فعالیت‌های اخوان مشاهده نمود. دهه 80 میلادی اخوان اگرچه مشارکت انتخاباتی و حضور در پارلمان را تجربه کرد اما درک سرکوب‌ها و فشارهای حسنی مبارک منجر شد تا در دهه 90سیاست انتقادی صریح‌تری را نسبت به رژیم در پیش بگیرد. اما اخوان حضور در پارلمان را یک نیاز اساسی برای خود می‌دید لذا سیاست محافظه‌کارانه‌ای را برای امکان حضور در انتخابات پارلمانی 2000 اتخاذ کرد و عملا از انتقاد به مبارک فاصله گرفت.

در سال 2005 نیز همین شیوه دوباره از سوی اخوان تکرار شد و برای حضور در انتخابات پارلمانی 2005، سیاست تحریم انتخابات ریاست‌جمهوری را کنار گذاشت تا رژیم بهانه‌ کمتری برای سرکوب آن داشته باشد. هر دو باری که اخوان در چارچوب سیاست همراهی ضمنی با رژیم برای دستیابی به قدرت پارلمانی عمل کرد، موفق شد تا به میزانی از موفقیت دست‌ یابد.

این رویه محافظه‌کارانه حتی در روزهای آغازین اعتراضاتی که منجر به سقوط مبارک شد نیز دیده می‌شود. اخوان در آن روزها به دلیل عدم حضور به موقع در تجمعات و دیر همراه شدن با انقلابیون مورد انتقادات بسیاری قرار گرفت. البته شاخه‌ای از جوانان و اصلاح‌طلبان این جمعیت از ابتدا در التحریر حاضر بودند اما با همه این موارد، وقتی اخوان با انقلاب همراه شد، موج‌های انقلاب بسیار سهم‌گین‌تر از گذشته گردید.

اما این رویه فقط به آن روزها محدود نشد و چنین مواضعی را در شرایط کنونی که مبارک از ساخت سیاسی مصر خارج شده است را هم می‌توان در چارچوب حرکت‌های اخوان مشاهده کرد. تلاش برای مذاکره با عمرو سلیمان در روزهای ابتدایی کناره‌گیری اجباری حسنی مبارک که با خشم انقلابیون مواجه شد، تلاش برای طی مسیر بدون کمترین تنش، عدم اتخاذ موضع جدی در مقابل شورای نظامی در ماه‌های ابتدایی انقلاب در حالی که سایر گروه‌های انقلابی به طور پیوسته مخالفت خود را با این شورا اعلام می‌کردند و … مواردی از این دست، ذهن را به این سو متبادر می‌کند که خط اتخاذ مواضع هم‌چنان خطی محافظه‌کارانه اما هدفمند است که اخوان البته از آن تجربه خوبی دارد.

هر دو باری که اخوان در چارچوب سیاست همراهی ضمنی با رژیم برای دستیابی به قدرت پارلمانی عمل کرد، موفق شد تا به میزانی از موفقیت دست‌ یابد.

اما نکته جالب توجه این‌که این خط به ساخت سازمانی اخوان ارتباط وثیقی دارد و نمی‌توان روحیات مرشد عام را در آن به صورت جدی اثرگذار دانست. به عنوان مثال محمد مهدی عاکف طی چند دهه گذشته، بدون شک در اظهار مواضع یکی از انقلابی‌ترین مرشدهای عام اخوان بوده است. او به صراحت در سال 2006 اعلام کرد که حاضر است چند هزار جوان اخوانی را برای کمک به حزب‌الله در مقابل حمله رژیم صهیونیستی در جنگ 33 روزه اعزام کند.

او نظرات کاملا هم‌گرایانه‌ای با تشیع داشته و حتی از این‌که ایران بمب اتمی نیز داشته باشد نیز دفاع کرده بود. اما نکته جالب این‌که عدم تحریم انتخابات ریاست‌جمهوری 2005 در زمان عاکف صورت گرفت. این مساله نشان می‌دهد که جدای از برخی مواضع، اصول کلی اخوان در اتخاذ مواضع محافظه‌کارانه بوده و دست‌یابی مرحله‌ای به اهداف را مد نظر دارد.

وجود رویه محافظه‌کارانه جز در سال‌هایی که سید قطب بر افکار اخوان اثرگذاری مستقیمی داشت، تقریبا در تمامی دوره‌ها در اخوان وجود داشته است و تمامی سرکوب‌ها و دستگیری‌ها با وجود چنین رویه‌ای رخ داده است. این رویه در شرایط کنونی که اخوان المسلمین توانسته است اکثریت پارلمانی (که منحل شد) و ریاست جمهوری را از آن خود کند نیز دیده می‌شود، لذا این‌که اولین سفر خارجی مرسی به عربستان سعودی است، چندان دور از انتظارات نباید تفسیر شود.

علاوه بر این رویه تاریخی اخوان، وجود مشکلات عدیده‌ای که اخوان باید در مقام ریاست‌جمهوری به فکر چاره‌ای برای آن باشد نیز این رویه را تشدید کرده است. باید به این نکته توجه داشت که این جمعیت دیگر یک اپوزیسیون نیست بلکه حالا به قدرت دست یافته است. اخوان برای رسیدن به قدرت سال‌ها مبارزه کرد و حالا که به قدرت دست یافته است نمی‌خواهد این فرصت را به راحتی از دست دهد، لذا محافظه‌کاری را پیشه کرده و خواهد کرد ضمن این‌که سابقه آن نشان داده است که این محافظه‌کاری ایستا نبوده و در ضمن هدفمند بودن، رو به جلو می‌باشد.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1٫ نبوی، عبدالامیر(1384) «اسلام سیاسی در مصر: گذار به حداقل گرایی سیاسی» فصل نامه مطالعات خاورمیانه. سال دواز

دهم. شماره 1٫ صص 72-71٫

Blaydes, Lisa. 2011. Elections and Distributive Politics in Mubaraks Egypt, 2.Cambridge University Press. p: 159

3. نبوی، همان. ص 72٫

4٫ نبوی، همان. ص 74-73٫

5٫ هدایتی (1379) «استراتژی دو گانه مصر در برخورد با اسلام گرایان» هفته نامه ترجمه سیاسی. سال 6 . شماره 9٫

6٫ نبوی، همان. ص 76-75٫

7٫ شکوهی، عباس (1384) «ارزیابی اولین انتخابات رقابتی ریاست جمهوری در مصر» فصلنامه مطالعات آفریقا. شماره 11٫ ص 236٫

8٫ نیاکوئی،‌ امیر و صبوری، ضیاءالدین (1390) «احزاب و فرهنگ‌های سیاسی در مصر با تاکید بر جریانات اسلام‌گرا» فصلنامه پژوهش‌های روابط بین‌الملل. دوره نخست. شماره 1٫ ص 220٫

9٫ پرس تی وی. 16 آذر 1389٫




واژه کلیدی :مصر و واژه کلیدی :اخوان المسلمین و واژه کلیدی :بیداری اسلامی و واژه کلیدی :خاورمیانه