بانک مقالات جهان اسلام

کشورهای اسلامی

نویسنده : محمد مصلحی ; ساعت ۱٠:۱٧ ‎ق.ظ روز یکشنبه ٢٥ تیر ۱۳٩۱

‌موسسه ابرار معاصر تهران


مقدمه

مجموعه تحولات، تصمیمات و اقدامات ناتو در ماه‌های اخیر نشان می‌دهد که سازمان پیمان آتلانتیک شمالی به‌عنوان مهمترین نهاد و بازیگر حوزه امنیت بین‌المللی، رویکرد نوین و در عین حال مهم و تأثیرگذاری را درپیش گرفته و در حال فراهم ساختن بسترهای لازم برای پیشبرد این رویکرد جدید می‌باشد. این رویکرد عبارت از توجه و تمرکز خاص بر بحث مشارکت این سازمان با سایر بازیگران حوزه امنیت و روابط بین‌المللی است که همانگونه که اشاره شد با جدیت خاص و قابل تأملی در حال پیگیری است. در این نوشتار به برخی از روندها و رویدادها که طی چند ماه اخیر و در همین راستا شاهد آن بوده‌ایم اشاره می‌گردد:

توجه ویژه به بحث «مشارکت» در استراتژی نوین ناتو

طی سال‌های اخیر اعضای ناتو تلاش و اقدامات گسترده‌ای را برای ارتقا و تثبیت جایگاه سازمان در صحنه امنیت و روابط بین‌الملل معمول داشته و همواره سعی کرده‌اند تا با توجه به شرایط بین‌المللی،خود را با روندهای جاری تطبیق دهند. در همین راستا کارشناسان و تصمیم‌سازان ناتو که در آستانه نشست سران ناتو در لیسبون پرتغال در نوامبر 2010 میلادی، در حال تدوین استراتژی جدید این سازمان تحت عنوان «مفهوم نوین استراتژیک» بودند، با استفاده از تجربه حضور ناتو در عملیات‌های متعدد در نقاط مختلف دنیا ازجمله افغانستان و نیز تجربه حضور در کوزوو و عملیات نظامی آمریکا در عراق به این نتیجه رسیدند که به‌تنهایی قادر به رسیدن به اهداف مورد نظر  نخواهند بود و می‌بایست رویکردها و راهبردهای قبلی خود را تغییر دهند.

به‌عبارتی برمبنای این جمع‌بندی از این به بعد رمز موفقیت عملیات‌های ناتو در درگیر نمودن سایر بازیگران بین‌المللی، منطقه‌ای و داخلی تعریف می‌گردد و گذشت زمان و عدم تأمین اهداف اعلام شده در عملیات‌های این سازمان در مناطق مختلف عملیاتی، علاوه‌بر اتلاف منابع مالی، باعث زیر سؤال رفتن اعتبار و فلسفه اقدامات ناتوگردیده و کاهش حمایت افکار عمومی داخلی و اعتراض آنها را به‌دنبال دارد.

بر همین اساس در رویکرد جدیدی که درپیش گرفته شده؛ مشارکت با کشورهای غیرعضو و سازمان‌های معتبر بین‌المللی و منطقه‌ای ازسوی ناتو به شکل جدی در دستور کار  قرار گرفته است. برهمین‌اساس یکی از وظایف اصلی سه‌گانه‌ای ناتو در آینده که در مفهوم نوین استراتژیک ناتو مورد اشاره و تأکید قرار گرفته مفهوم «امنیت مبتنی‌بر همکاری» است که بر اساس آن امنیت حوزه یوروآتلانتیک ازطریق شبکه گسترده روابط میان ناتو و شرکای این سازمان در سراسر جهان تأمین خواهد شد. (بند چهارم مفهوم استراتژیک ناتو)ناتو در قالب استراتژی جدید اعلام شده خود در لیسبون در دهه آینده مشارکت خود را از طریق سازوکارها و چارچوب‌های منعطف گسترش داده و فراتر از چارچوب‌های فعلی و در حوزه‌هایی به شرح ذیل با شرکای خود تعامل خواهد داشت.

- ارتقای دیالوگ و همکاری‌های عملی

- مشورت و رایزنی درخصوص موضوعات امنیتی مشترک

- ارایه نقش ساختاری در تدوین استراتژی و تصمیم‌گیری‌های مربوط به عملیات‌های ناتو که شرکا در آن مشارکت خواهند داشت. (بند سی‌ام مفهوم استراتژیک ناتو)

همچنین در این استراتژی صراحتاً تأکید شده که سازوکارهای شراکت فعلی ناتو با شرکای خود گسترش خواهد یافت. در همین زمینه حوزه مدیترانه و خلیج‌فارس ازجمله مناطقی هستند که مورد توجه ناتو قرار داشته و در استراتژی ناتو برای دهه آینده از جایگاه قابل توجه و تأملی برخوردار هستند. در استراتژی مصوب ناتو در لیسبون تأکید شده که سازمان پیمان آتلانتیک شمالی متعهد به گسترش روابط دوستانه و مبتنی‌بر همکاری خود با کلیه کشورهای حوزه مدیترانه بوده و خواستار توسعه سازوکار گفتگوی مدیترانه‌ای در سال‌های آتی است و در همین زمینه از ورود اعضای جدید استقبال خواهد کرد.

در استراتژی تدوین‌شده ناتو همچنین صراحتاً اشاره شده که «با توجه به اهمیت زیادی که ناتو برای صلح و ثبات در منطقه خلیج(فارس) قایل است اعضای سازمان، همکاری خود را در چارچوب ابتکار همکاری استانبول تقویت خواهند کرد و از ورود شرکای جدید به این سازوکار استقبال می‌کنند.» (بند سی‌وپنج مفهوم استراتژیک ناتو) بررسی کارشناسانه محتوای استراتژی دهه آتی ناتو نشاندهنده غلبه دیدگاه جناح آتلانتیک‌گرای سازمان درخصوص جایگاه و شرح وظایف ناتو در آینده است. در این دیدگاه استفاده از مشروعیت و توانمندی‌های ناتو مدنظر بوده و تأکید بر ضرورت عهده‌دار شدن وظایف حفظ صلح و تأمین امنیت ازسوی ناتو و در نقاط مورد نظر  می‌باشد؛ بر اساس این دیدگاه، تلاش برای تبدیل ناتو به بازوی اجرایی سیاست‌های جهانی (از طریق شورای امنیت) در آینده مدنظر می‌باشد.

بر اساس این رویکرد ناتو باید با پذیرش متحدانی از سراسر جهان که می‌توانند و مایلند به آرمان‌های این سازمان کمک نمایند، حوزه اقدام خود را جهانی کند تا در کنار سازمان ملل و به‌عنوان قوه اجرایی آن عمل کرده و در مقاطعی که سازمان ملل قادر به ایفای رسالت خود نیست، برمبنای مشروعیت تعریف شده توسط اعضا، برای دفاع از ارزش‌های مشترک وارد عمل شود. بدین‌ترتیب نشست سران ناتو در لیسبون و استراتژی مدون جدید ناتو برای دهه آینده را باید اولین گام اساسی در رویکرد جدید سازمان درخصوص گسترش و ارتقای سازوکارهای مشارکت با سایر کشورها و سازمان‌های بین‌المللی و منطقه‌ای دانست. (هشت بند از سی‌وهشت بند استراتژی یادشده به بحث مشارکت اختصاص یافته که در نوع خود قابل توجه است)

«بسته مشارکت برلین» ناتو

  با فراهم شدن بستر سیاسی و سازمانی لازم جهت پیشبرد رویکرد «توجه و تمرکز بیشتر بر سازوکارهای مشارکت ناتو و بسط و گسترش آن»، مقامات ناتو از فرصت‌های مختلف نشست اعضا در سطوح مختلف بهره‌برداری کرده و سعی در اتخاذ تصمیمات مبتنی‌بر استراتژی مذکور و عملیاتی شدن رویکرد یاد شده داشته‌اند که مهم‌ترین این نشست‌ها را باید نشست رسمی وزاری خارجه ناتو در برلین در آوریل 2011 دانست که طی آن گام مهم دیگری در این زمینه برداشته شده و «بسته مشارکت برلین» مصوب اعضای سازمان گردید.

به دنبال تصمیمات اتخاذ شده در لیسبون «سیاست جدید مشارکت ناتو» در قالبی تحت عنوان «بسته مشارکت برلین» مورد تأیید و تصویب وزرای خارجه ناتو قرار گرفت. براساس سیاست جدید مشارکت ناتو و براساس اظهار نظر دبیرکل ناتو، تعداد شرکای سازمان پیمان آتلانتیک شمالی در سراسر دنیا افزایش یافته، موضوعات همکاری با شرکا گسترش قابل توجهی یافته و شیوه‌ها و سازوکارهای مرتبط ارتقا خواهد یافت. بر اساس بررسی‌های به‌عمل آمده مهم‌ترین موضوعات مصوب این نشست که در روند ارتقای مشارکت ناتو با سایر کشورها و سازمان‌های بین‌المللی و منطقه‌ای تأثیرگذار خواهد بود را به شرح ذیل می‌توان جمع‌بندی کرد:

تصویب ارتقای سازوکارهای فعلی مشارکت ناتو با سایر کشورها شامل شورای مشارکت یوروآتلانتیک و مشارکت برای صلح1 ـ گفتگوی مدیترانه‌ای2 و ابتکار همکاری استانبول3 و تعمیق بخشیدن به مشارکت عملی و سیاسی این کشورها با ناتو. (مصادیق این نوع مشارکت عملی و سیاسی در مصوبه ناتو به تفصیل بیان گردیده است.) یکی از نکات قابل تأمل در این سیاست جدید (که براساس اعلام ناتو با مشورت و رایزنی شرکای ناتو تهیه و مصوب گردیده است) پیشنهاد سخاوتمندانه ناتو به شرکای ناتو مبنی‌بر آمادگی سازمان برای مشورت و رایزنی درخصوص موضوعات خاص امنیتی مورد نظر شرکا در چارچوب ناتو می‌باشد که در نوع خود می‌تواند تبعات گسترده‌ای را برای حوزه امنیت بین‌المللی و منطقه‌ای به همراه داشته باشد.

- اعلام آمادگی ناتو برای بررسی پیشنهاد مشارکت تمامی کشورها در سراسر جهان در خارج از حوزه یوروآتلانتیک و کشورهایی که ناتو تا به امروز با آنها رابطه مشخصی در قالب‌های قبلی نداشته است. در همین راستا ناتو از همکاری با کشورهای یاد شده به‌ویژه در زمینه حل‌وفصل بحران‌های منطقه‌ای در سراسر جهان استقبال می‌کند.

-  تصویب فرمول 28+n که زمینه حضور شرکای ناتو در نشست‌های رسمی و غیررسمی این سازمان را بعد از تأیید شورای آتلانتیک شمالی (عالی‌ترین مرجع تصمیم‌گیری ناتو) فراهم می‌نماید. برهمین‌اساس و درصورت تأیید ناتو جلسات موضوعی یا مبتنی‌بر رویدادهای خاص امنیتی می‌تواند زمینه‌ساز حضور کشورها یا شرکای ناتو در جلسات مورد نظر باشد.

شایان ذکر است بعد از این مصوبه ناتو اولین نشست برمبنای فرمول یاد شده در تاریخ 14 سپتامبر در مقر ناتو در بروکسل و با حضور نمایندگان 47 کشور و سازمان فعال با محوریت موضوع «مبارزه با دزدی دریایی در اقیانوس هند» برگزار شد که کشورهای چین، امارات، عربستان، روسیه، پاکستان، مالزی، اندونزی، هند و مصر ازجمله شرکت‌کنندگان در این نشست بودند. درحال‌حاضر نیز تلاش برای برگزاری نشست مشابه با محوریت بحث دفاع سایبر و در قالب مذکور در حال انجام است.

- اعلام آمادگی و دعوت ناتو از شرکا برای تأسیس نمایندگی نزد این سازمان4

- گسترش شبکه سفارتخانه‌های تماس

- ارتقای سیاست صندوق‌های امانی مشارکت5

- همکای از طریق «برنامه علم برای امنیت و صلح»6

در همین زمینه اعضای ناتو تصریح کرده‌اند که در همکاری و به‌عبارتی‌دیگر ارایه امتیازهای یادشده، با توجه به محدودیت منابعی که با آن مواجه هستند، اولویت‌هایی را به شرح ذیل قائل خواهند بود:

1- شریک مورد نظر از کشورهایی باشد که خواهان عضویت در ناتو بوده و شرایط لازم را دارا باشد.

2- شریک مورد نظر برای ناتو از اهمیت استراتژیک برخوردار باشد.

3- شریک مورد نظر از عملیات‌های ناتو از جنبه‌های مختلف نظامی ـ سیاسی و مالی حمایت نماید.

4- شریک مورد نظر توانمندی مالی برای پیشبرد همکاری‌های یاد شده را دارا باشد.

5- موضوع مورد نظر برای همکاری از اولویت‌های مورد نظر ناتو باشد.

چرایی رویکرد نوین ناتو درخصوص شرکای سازمان

ناتو با استفاده از تجربیات دو دهه فعالیت بعد از پایان جنگ سرد و مشارکت و حضور مستقیم نیروهای خود در عملیات‌های متعدد در نقاط مختلف دنیا به نتایج مهم و قابل تأملی دست یافته و در حال تلاش برای بهره‌برداری از این تجربیات گرانبها است. یکی از این نتایج که مورد توجه ناتو در نشست لیسبون قرار گرفته پذیرش این واقعیت است که ناتو و یا هر یک از بازیگران بین‌المللی حوزه امنیت و روابط بین‌المللی به‌تنهایی قادر به رسیدن به اهداف موردنظر نخواهند بود.اعضای ناتو در این نکته اشتراک‌نظر پیدا کرده‌اند که تداوم نقش‌آفرینی ناتو درخصوص مدیریت بحران‌های بین‌المللی با توجه به محدودیت‌ها و نیز هزینه‌های بالای مالی که به اعضا تحمیل می‌شود میسر نخواهد بود.

برهمین اساس و همانگونه که در این نوشتار به آن اشاره شد ناتو در رویکردی جدید و کاملاً حساب‌شده در حال بسترسازی درخصوص بهره‌برداری از ظرفیت‌ها و توانمندی‌های کشورها و سازمان‌هایی است که از آنها به‌عنوان شرکای ناتو یاد می‌شود تا مشکلات ذکر شده را رفع نماید. در این میان مشکلات عمیق اقتصادی و بحران مالی که اعضای ناتو گرفتار آن شده‌اند و پیش‌بینی می‌کنند که حداقل تا سال‌های آتی ادامه داشته باشد، سازمان پیمان آتلانتیک شمالی را در پیگیری این رویکرد بیش از پیش مصمم کرده و به‌نظر می‌رسد یکی از دلایل عمده قرار گرفتن موضوع همکاری با شرکا در دستورکار این سازمان می‌باشد.

تاثیر رویکرد جدید ناتو بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران

آنچه مشخص است گسترش جغرافیایی وکارکردی ناتو و حضور این سازمان در مناطق پیرامونی جمهوری اسلامی ایران روند جدی و قابل تأملی است که در طی یک دهه گذشته با یک مدیریت و برنامه‌ریزی حساب‌شده ازسوی مقامات و اعضای این سازمان پیگیری شده است. ناتو با توجه به ارزیابی‌ها و اهداف تعریف‌شده خود، حضور فعال و مؤثر در مناطقی چون خاورمیانه، خلیج‌فارس، آسیای مرکزی و قفقاز و آسیای غربی و (در آینده کل منطقه آسیا) را امری ضروری و اجتناب‌ناپذیر دانسته و بر همین اساس و با بسترسازی‌های لازم و طرح مفاهیمی چون امنیت انرژی، امنیت دریایی، مبارزه با تروریسم و سلاح‌های کشتار جمعی، امنیت سایبر، دفاع موشکی و... و نیز تعریف و ایجاد سازوکارهایی چون ابتکار همکاری استانبول، گفتگوی مدیترانه‌ای، مشارکت برای صلح و ... این امر را با جدیت پیگیری می‌کند.

در همین راستا اعضای ناتو با درک این واقعیت که با توجه به معضلات اقتصادی جدی قادر به تأمین هزینه‌های عملیات‌های ناتو نخواهند بود، در یک رویکرد زیرکانه سعی دارند تا از پتانسیل مالی کشورهای غیرعضو ازجمله کشورهای متمول حوزه خلیج‌فارس و خاورمیانه برای تأمین هزینه‌های یاد شده نهایت بهره‌برداری را نمایند. همچنین چراغ سبز ناتو به کشورهای منطقه برای ایجاد نمایندگی در بروکسل و نزد ناتو که با استقبال رژیم صهیونیستی و امارات و استرالیا و... مواجه شده بدون تردید در آینده تبعات امنیتی برای جمهوری اسلامی ایران خواهد داشت.

آغاز به‌کار این نمایندگی‌ها و به‌دنبال آن تعریف و شکل‌گیری جلسات منظم میان ناتو و این شرکا می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری روندهای جدیدی علیه جمهوری اسلامی ایران باشد. همچنین مصوبه نشست برلین مبنی‌بر آمادگی ناتو برای مشورت و رایزنی درخصوص موضوعات خاص امنیتی مورد نظر شرکا در چارچوب ناتو موضوع مهم دیگری است که می‌تواند زمینه‌ساز طرح مباحث و موضوعات موردنظر کشورهای رقیب و یا مخالفان جمهوری اسلامی ایران در چارچوب ناتو بوده و تبعات خاص خود را به‌دنبال داشته باشد.

در نهایت این موضوع که استراتژی ناتو در دهه آینده صراحتاً از حوزه خلیج‌فارس و خاورمیانه به‌عنوان دو حوزه عمده و اصلی فعالیت‌ها و تحرکات ناتو یاد کرده و بر ارتقا و تغییر سازوکارهای فعالیت این سازمان و شرکای ناتو در این مناطق تأکید می‌نماید، موضوعی است که باید به آن توجه خاصی مبذول گردد.

پی نوشت ها:

1- شورای مشارکت یوروآتلانتیک که فعالیت خود را از سال 1997 میلادی آغاز کرده، مجموعه 28 کشور عضو ناتو به همراه 22 کشور از شرکای ناتو که عمدتاً از حوزه آسیای مرکزی و قفقاز و اروپای شرقی و مرکزی هستند را شامل است.

2-گفتگوی مدیترانه‌ای فعالیت خود را از سال 1994 میلادی آغاز کرده و هفت عضو این سازوکار ناتو شامل مراکش، الجزایر، تونس، مصر، موریتانی، اردن و اسراییل هستند.

3-ابتکار همکاری استانبول فعالیت خود را از سال 2004 میلادی آغاز کرده و تاکنون چهار کشور بحرین، کویت، امارات و قطر عضو این ابتکار هستند.

4- به‌دنبال این مصوبه ناتو تا به امروز در سطح رسانه‌ها بحث تلاش امارات و رژیم صهیونیستی برای تأسیس نمایندگی نزد ناتو با جدیت خاصی در حال پیگیری است. در همین زمینه 30 دی ماه وزیرخارجه استرالیا اولین سفیر این کشور نزد ناتو را معرفی کرد.

5- این سیاست به‌عنوان یک ابزاری عملی برای همکاری‌های امنیتی میان ناتو و شرکای این سازمان محسوب می‌شود. شرکا در قالب این سیاست عمدتاً منابع مالی لازم برای اقدامات تغییرات ساختاری در حوزه امنیتی و نیز پروژه هایی چون مین‌زدایی، پاک‌سازی از تسلیحات و امحای تسلیحات را به انجام می‌رسانند.

6- برنامه مذکور به‌عنوان سازوکاری برای همکاری‌های علمی میان اعضای ناتو از سال 1958 فعالیت خود را آغاز و بعد از پایان جنگ سرد گستره فعالیت خود را به شرکای ناتو نیز تسری بخشید. در حال حاضر تحت مدیریت اداره چالش‌های امنیتی ناتو فعالیت می‌کند




واژه کلیدی :ناتو و واژه کلیدی :ایران و واژه کلیدی :امنیت ملی و واژه کلیدی :خاورمیانه