بانک مقالات جهان اسلام

کشورهای اسلامی

نویسنده : محمد مصلحی ; ساعت ٧:٥٥ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ٢٠ دی ۱۳٩٠

فصلنامه مطالعات منطقه‌ای؛ جهان اسلام ـ سال هشتم؛ شماره‌های 30 و 31؛ تابستان و پاییز 1386

سایت جهان اسلام

نویسنده: رحمت‌الله فلاح

شبکه جهانی القاعده بر مبنای آموزه‌های سلفی توانست به عنوان پدیده‌ای اجتماعی، اعتقادی و سیاسی در جهان اسلام، به خصوص خاورمیانه، ظهور کند. هرچند اندیشه و عمل این جریان اجتماعی در خود جهان اسلام و بیرون از حوزه تمدنی آن با چالشی جدی و اساسی مواجه شد، با این حال، طیف‌ها، قشرها و لایه‌هایی از هویت مذهبی در کشورهای مسلمان ضمن استقبال از چنین اندیشه‌ای، بسترهای لازم را برای رشد و گسترش آن فراهم کرده‌اند. در کشور مسلمان ترکیه نیز با اینکه اکثریت مردم علاقه‌ای به این تفکر و جریان ندارند، بسترهایی وجود دارد که شرایط لازم را برای رشد القاعده در این کشور آماده کرده است.
این مقاله ضمن بررسی اهداف، پایگاه‌ اجتماعی و توده‌ای، ساختار سازمانی و روابط بین‌المللی القاعده در ترکیه، به این نتیجه رسیده است که هرچند زمینه‌های لازم برای فعالیت القاعده در ترکیه وجود دارد، رشد فرایند دموکراسی در جامعه ترکیه، هر نوع بنیادگرایی را با اشکالِ مختلف سکولاریستی، ناسیونالیستی و اسلامی تضعیف خواهد کرد.


مقدمه

ریشه تفکر القاعده بر بستر اندیشة سلفی استوار است که نخستین جلوه‌های ظهور آن به قرن دوم هجری باز می‌گردد که جمعی خواستار بازگشت به اصالت اولیه اسلام بودند. با این حال، ظهور سیاسی ـ نظامی آن در خاورمیانه بعد از اشغال نظامی افغانستان توسط شوروی بروز کرد. کشورهای عربی با «مقدس خواندن» این جنگ، تبلیغات وسیعی علیه دولت شوروی و حکومت وقت افغانستان به راه انداختند و به حمایت مادی و نظامی چریک‌های نظامی درگیر پرداختند.

علاوه بر این، نیروهای متعصب و مذهبی زیادی از کشورهای مختلف عربی در این دفاع که از نظر آنها مقدس بود، شرکت کردند. این نیروهای چریکی 42 هزار نفری، بنیادگرایان تندرو از کشورهای مصر، الجزایر، تونس، عربستان، فلسطین، یمن و افغانستان بودند که بعد از پایان جنگ افغانستان، شبکه‌ای را با عنوان «القاعده» تأسیس و با هدف گسترش فعالیت خود شعبه‌هایی در سراسر جهان ایجاد کردند.[1] اعضای القاعده، با توجه به اعلام جهاد رهبر این شبکه در 23 آگوست 1996 علیه منافع ایالات متحده امریکا، به منزله بزرگ‌ترین تروریست‌های بین‌المللی شهرت جهانی یافتند و به ترورهای بی‌شماری در جهان متهم شدند.* القاعده نیز با افتخار مسئولیت بسیاری از عملیات را برعهده گرفته و آن را در راستای مبارزه با امریکا و اسرائیل توجیه کرده است. در همین زمینه، سازمان القاعده در کشور مسلمان ترکیه، با چند اقدام تروریستی جدی و برخی حرکت‌های نمادین، نشان داد که در این کشور نیز فعال است و می‌تواند در زمان مقتضی اقداماتی علیه امنیت حکومت سکولار ترکیه انجام دهد. برای نمونه، سازمان القاعده در 15 نوامبر 2003، در منطقه شیشلی (از مراکز مهم تجاری استانبول) در کنار دو کنیسه یهودی «بنی شالوم» و «بیت اسرائیل» دست به انفجارهای پی در پی زد که در نتیجة آن 23 نفر کشته و حدود 100 نفر زخمی شدند. (این کنیسه در سال 1986 نیز هدف حملات مهاجمین مسلح قرار گرفت که طی آن 22 تن کشته شدند. در سال 1992 نیز به این کنیسه حمله شد.) القاعده هم‌چنین پنج روز پس از حملات انتحاری به دو کنیسه یهودیان در استانبول و هم‌زمان با سفر جنجالی جورج بوش به انگلیس (20 نوامبر 2003) یک شبعه بانک HSBC و کنسولگری انگلیس در استانبول را منفجر کرد که در این حملات 27 نفر کشته و 470 نفر به شدت مجروح شدند و صدها نفر جراحت سطحی برداشتند.

مسئولیت این حملات را سازمان القاعده و جبهه اسلامی «مبارزان شرق بزرگ» برعهده گرفتند.[2] البته ده‌ها تحرک دیگر در سطوح مختلف در ترکیه صورت گرفته که سازمان القاعده یا سازمان‌های همسو و همفکر القاعده در ترکیه مسئولیت آنها را برعهده گرفته‌اند.* به همین علت، وجود سازمان القاعده در ترکیه را نمی‌توان انکار کرد. ولی سؤال این است که دلایل و انگیزه‌های سازمان القاعده در ترکیه چیست؟ نگرش مردم ترکیه به سازمان القاعده چیست؟ پایگاه توده‌ای، اجتماعی و رسانه‌ای القاعده در ترکیه کدام است؟ ساختار سازمانی و روابط بین‌المللی القاعده به چه صورت است؟ منابع مالی آن از کجا تأمین می‌شود؟ در نهایت، پیامدها و چشم‌انداز فعالیت القاعده در ترکیه چگونه ارزیابی می‌شود؟

در این مقاله به این سؤال‌ها پاسخ داده خواهد شد.

 

1. دلایل و انگیزه‌های القاعده در ترکیه

از بیانیه‌ها و اعتراف‌های اعضای مرتبط با القاعده در ترکیه چنین برمی‌آید که این سازمان به دلایل و انگیزه‌های مختلف از جمله موارد زیر به فعالیت در کشور ترکیه می‌پردازد:

1. ترکیه کشوری است که 1/98 درصد مردم آن مسلمان هستند، ولی حکومت این کشور لائیک و مخالف مظاهر دین اسلام است. القاعده معتقد است الگوی نظام سیاسی ترکیه مبانی اسلام اصیل و حتی اسلام سیاسی را در منطقه با چالش مواجه کرده و راه مقابله با آن، ایجاد ناامنی در جامعه‌ای است که زیر نظر لائیک‌ها اداره می‌شود.[3]

2. القاعده معتقد است ترکیه تنها کشور مسلمانی است که به صورت رسمی با رژیم صهیونیستی روابط استراتژیک برقرار کرده و به نوعی به این رژیم مشروعیت بخشیده است. به نظر سازمان القاعده اگر الگوی روابط ترکیه با اسرائیل موفق و بدون چالش باشد، این احتمال وجود دارد که سایر کشورهای اسلامی نیز به چنین روابطی تشویق شوند.[4] الظواهری، از رهبران مشهور القاعده، در یکی از نوارهای ویدئویی که شبکه تلویزیونی الجزیره آن را پخش کرد، به اهداف و انگیزه‌ القاعده در ترکیه اشاره کرده و گفته است: «رابطه ترکیه با کافران، شناسایی اسرائیل و رابطه گرم با امریکا، مواردی است که باعث شده ترکیه در تیررس حملات سازمان القاعده قرار گیرد».[5]

جریان القاعده درترکیه بر این اعتقاد است که با اعمال فشار و ناامن کردن جامعه ترکیه، دولت لائیک مجبور به عقب‌نشینی در مورد روابط با اسرائیل خواهد شد.

3. رابطه استراتژیک ترکیه با امریکا علیه سازمان القاعده؛ این سازمان معتقد است که ترکیه برخلاف مصالح و منافع دنیای اسلام، با امریکا علیه مسلمین، به خصوص علیه سازمان پیشرو و متقدم مسلمین، یعنی سازمان القاعده متحده شده است و برای ناکارامد کردن آن تلاش می‌کند. همکاری ترکیه با امریکا در حمله به افغانستان و در اختیار گذاشتن پایگاه اینجرلیک به نیروهای مهاجم و مهم‌تر از آن به عهده گرفتن فرماندهی نیروهای ناتو (ایساف) در افغانستان نشان از همدستی دولت لائیک ترکیه در جنگ صلیبی علیه دنیای اسلام دارد.[6] به همین علت، القاعده برای پاسخ دادن به اقدامات ترکیه، هم‌زمان با اقدام پارلمان ترکیه برای تصویب اعزام نیروهای حافظ صلح به عراق دست به انفجارهای پیاپی در آنکارا، استانبول و ازمیر زد.[7]

4. جلوگیری از ورود ترکیه به اتحادیه اروپا؛ القاعده بر این باور است که الحاق کشور مهم و استراتژیک مسلمان به اروپا، از یک سو، موجب الینه شدن مسلمانان در فرهنگ و تمدن غربی خواهد شد و از سوی دیگر، زمینه‌های مناسبی برای فعالیت مسیونرها و یهودیان در این کشور به وجود خواهد آمد. با این پیش‌فرض، القاعده معتقد است با رادیکال شدن فضای سیاسی ـ اجتماعی ترکیه، الحاق این کشور به اتحادیه اروپا سخت خواهد شد.

5. مبارزه با استیلای غرب بر کشورهای اسلامی؛ سازمان القاعده معتقد است که حاکمان غیراسلامی ترکیه زمینه‌های استیلای غرب بر مملکت مسلمان ترکیه را فراهم کرده‌اند و اهداف و منافع غرب را بر منافع و اهداف اسلامی ترجیح می‌دهند. در چنین شرایطی مبارزه علیه استیلای غرب در یک کشور اسلامی از اهداف القاعده محسوب می‌شود.[8]

 

2. نگرش مردم ترکیه به سازمان القاعده

در ترکیه سه نوع نگرش نسبت به سازمان القاعده وجود دارد:

1. طیف اول بر این اعتقاد است که القاعده از مسلمانان سوءاستفاده می‌کند و هیچ نفعی برای ملل مسلمان ندارد. طبق نظرسنجی که سازمان تحقیقات استراتژیک بین‌المللی ترکیه از 2500 نفر از مردم این کشور در شهرهای آنکارا، ازمیر، آدانا و بورسا در مورد القاعده انجام داد، 91 درصد مردم ترکیه القاعده را سازمانی تروریستی می‌دانند.[9]

2. نگرش دوم معتقد است که در دنیا سازمانی به نام القاعده با این شکل و ماهیتی که رسانه‌ها و محافل غربی به تصویر می‌کشند وجود ندارد، بلکه القاعده کد همکاری بین سرویس‌های اطلاعاتی امریکا و روسیه است که برای سرکوب جنبش‌های اصیل اسلامی به وجود آمده‌اند.[10] این نوع تفکر در بین برخی نخبگان و حتی طیفی از مردم عادی مشاهده می‌شود. برای مثال، آقای نیشه دوزیل، از اعضای برجسته سازمان اطلاعات ترکیه (میت) و استاد دانشگاه آنکارا، از طرفداران این نظریه است. وی در مصاحبه‌ای با روزنامه رادیکال گفته است: «بعد از فروپاشی شوروی و شکست الگوی سیاسی ـ اجتماعی کمونیسم در افکار عمومی جهان، گفتمان اسلامی که جوهره آن «رهایی» بود، به صورت جدی تقویت شد. این گفتمان مستبدان جهان، به خصوص دنیای غرب و روسیه را با چالش مواجه کرد. هانتینگتون، متفکر سیاسی امریکا، زودتر از همه به خطر برخورد تمدن و فرهنگ اسلامی با تمدن و فرهنگ غرب پی برد و آن را در قالب نظریه «برخورد تمدن‌ها» ارائه کرد. غرب و روسیه برخورد مستقیم با گفتمان اسلام را خطرناک‌ پنداشتند. به همین علت، سعی کردند با بزرگ‌نمایی سازمان القاعده، گفتمان اسلام سیاسی را از درون به چالش بکشانند».[11]

نیشه دوزیل در بخشی دیگر از مصاحبه‌اش می‌گوید: «اعضای عادی القاعده که بیشتر از افراد فقیر افغانستانی و پاکستانی هستند، از پشت پرده رهبرانشان بی‌خبرند. آنها فقط با چند اسم آشنا هستند و از قیافه، نیت، هدف و استراتژی رده‌های بالا اطلاعی ندارند. سرمایه‌های مورد استفاده القاعده به صورت رسمی یا غیررسمی توسط سرویس‌های اطلاعاتی امریکا و روسیه تأمین می‌شود و هیولای القاعده تا زمانی که این دو کشور به اهداف ضداسلامی خود نرسیده‌اند، سایه شومش را بر دنیای اسلام نگه خواهد داشت».

مروجین این نگرش در ترکیه بر این باورند که هر زمان ترکیه برخلاف منافع و مصالح غرب، به خصوص امریکا در منطقه خاورمیانه جهت‌گیری کند، سازمان القاعده در ترکیه فعال خواهد شد تا هم‌چنان ترکیه را در کنار امریکا نگه دارد.[12]

3. نگرش سوم، برخلاف دو نگرش اول، متعلق به اسلام‌گرایان رادیکال، سلفی‌ها، وهابیون حاشیه‌نشین فراموش‌شده، بیست‌هزار عضو حزب منحل‌شده «حزب‌الله»، و تعدادی از آموزش‌دیده‌های سازمان القاعده (گروه‌های جهادی) در چچن و افغانستان است که معتقدند القاعده یک اندیشه و جنبش مترقی در جهان اسلام است که برای نجات دنیای اسلام تلاش می‌کند. این طیف، اقدامات القاعده را در تئوری «جهاد» تعریف می‌کنند و نجات کشورهای اسلامی را از دست حاکمان لائیک و اشغالگران یهودی و مسیحی از واجبات می‌دانند.[13]

نگرش سوم مبنای تئوریک و عنصر تشکیل‌دهنده سازمان القاعده در ترکیه است. درک تفکر القاعده و نفوذ و قدرت یافتن آن در جامعه ترکیه حاصل این نگرش است. هرچند نگرش سوم در جامعه ترکیه مهجور است و گفتمانی ضعیف و حاشیه‌ای محسوب می‌شود، بخشی از ساختارها و بافت‌های جامعه ترکیه استعداد رشد این نگرش را دارد یا در آینده می‌تواند داشته باشد.

 

3. پایگاه توده‌ای و اجتماعی القاعده در ترکیه

بررسی مشخصه‌های اجتماعی اعضای القاعده که توسط پلیس ترکیه شناسایی یا دستگیر شده‌اند، نشان می‌دهد لایه‌های اجتماعی مختلفی از مردم ترکیه با سازمان القاعده همکاری می‌کنند، ولی در کل وجه مشترک این افراد آن است که در جامعه ترکیه احساس محرومیت می‌کنند. در ادامه به مهم‌ترین پایگاه توده‌ای و اجتماعی القاعده اشاره می‌شود:

 

الف) گروه منحل‌شده حزب‌الله ترکیه*

حزب‌الله یکی از گروه‌های قدرتمند دینی ـ سیاسی در ترکیه بود که بیش از بیست‌هزار نفر عضو رسمی داشت. نیروی امنیتی ترکیه با نفوذ به این گروه، توانست مدتی آنها را در راستای منافع خود به کار گیرد و بعد از آنکه احساس کرد این گروه در حال قدرتمند شدن است، با دستگیری چهارهزار نفر از اعضای آن، اقدام به سرکوب آن کرد.[14] امروزه بسیاری از پژوهندگان مسائل القاعده در ترکیه بر این باورند که تعداد قابل توجهی از نیروهای متلاشی‌شده حزب‌الله ترکیه با القاعده همکاری می‌کنند و در باقی‌مانده این نیرو، استعداد لازم برای جذب شدن در سازمان‌های تندرو اسلامی، به خصوص سازمان القاعده وجود دارد. کیرگین، یکی از فعالان حقوق بشر در مناطق کردی ترکیه، در این باره می‌گوید: «وقتی جنگ کثیف تمام شد، حزب‌الله ترکیه برای ادامه حیاتش به حمایت گروه‌های تندرو اسلامی متوسل شد»[15] و در این بین، سازمان القاعده مطلوب‌تر از سایر گروه‌های اسلامی برای حزب‌الله ترکیه بود. بدین ترتیب، یکی از پایگاه‌های توده‌ای و اجتماعی القاعده در ترکیه را پیروان و اعضای گروه حزب‌الله تشکیل می‌دهند.

 

ب) حاشیه‌نشین‌های فقیر و بیکار

با اینکه گاهی افرادی با موقعیت مالی و شغلی مناسب نیز وارد تشکیلات القاعده در ترکیه می‌شوند، پایگاه این سازمان در بین طبقات اجتماعی پایین و حاشیه‌نشین شهرهاست. مطالعه بخشی از افرادی که در ترکیه با القاعده همکاری می‌کنند، نشان می‌دهد که در مناطق فقیر استقبال بیشتری از القاعده صورت می‌گیرد.*

 

ج) مناطق کردنشین

دهه‌هاست که جنبش قومی کرد در ترکیه به منبعی چالش‌ساز در مقابل ناسیونالیسم ترکی تبدیل شده است. این جنبش از سال 1984 وارد فاز نظامی شده و در نتیجة درگیری بین پ‌ک‌ک و نظامیان ترکیه، 34 هزار نفر از طرفین جان خود را از دست داده‌اند. از طرفی، هزاران روستای کردنشین براثر تهاجمات سنگین ارتش ترکیه به کلی ویران شده‌اند. در چنین شرایطی، سازمان القاعده و آسیب‌دیدگان کرد از تهاجم ارتش ترکیه، در ضربه زدن به نظام لائیک هماهنگی منافع دارند. برای نمونه، در مروری به زندگی‌نامه دو نفر از افرد عضو القاعده که بزرگ‌ترین اعمال تروریستی را در ترکیه انجام داده‌اند، می‌بینیم که هر دو قبل از اینکه در یک جنبش اسلامی سابقه داشته باشند، در جنبش کردی فعال بودند وسپس وارد همکاری با القاعده شدند. دو روز بعد از اینکه جسد «گناگل الالتوس» و «مسوت کابوک» منفجرکنندگان کنیسه‌های یهودیان در شهر کردنشین و فقیر بینگول به خاک سپرده شد، دو کرد دیگر یعنی «آزاد اکینچی»** و «فریدون اوغورلو» ماشین‌های مرگ خود را به کنسولگری انگلیس و ساختمان بانک HSBC در استانبول کوبیدند و بزرگ‌ترین اقدام تروریستی را انجام دادند. این افراد و شاید هزاران جوان کرد که مورد آزار دولت ترکیه قرار گرفته‌اند، همکاری با القاعده و بسترسازی برای فعالیت القاعده در این کشور را در راستای منافع قومی خویش ارزیابی می‌کنند.*

 

د) تربیت‌یافتگان سلفی و برخی جماعت‌ها و طریقت‌های همسو

هرچند امروزه آموزش آیین‌ سلفی در ترکیه غیرقانونی است، برخی از خانواده‌های مذهبی که وضع معیشتی مناسبی نیز دارند، سعی می‌کنند در کنار سایر آموزش‌ها به فرزندانشان آیین سلفی را نیز بیاموزند. در نتیجة این آموزش‌ها، دین به عنوان دکترینی سیاسی تصور و فکر تأسیس یک دولت دینی قابل توجیه می‌شود.[16] طبق آمار و اطلاعات پلیس ترکیه، حدود 350 نفر از آموزش‌دیده‌های سلفی در ترکیه، برای مدتی به افغانستان سفر کرده‌اند و در آنجا به کمک شبکه القاعده آموزش‌های لازم را دیدند و پس از بازگشت به ترکیه، در سازماندهی القاعده در این کشور نقش اساسی به عهده گرفتند.[17]

ظهور سلفی‌گری در قالب وهابیت در این کشور زمینه‌های فکری یک مبارزه (حتی مسلحانه) را علیه «گمراه‌شوندگان و گمراه‌کنندگان» که بیشتر منظور حاکمیت‌های غیردینی است، به وجود آورد. وهابیت و سلفی‌گری در ترکیه از طریق جماعت‌ها و طریقت‌های همسو محصولات فکری خود را به درون هسته‌های کوچک ولی مؤثر اجتماعی نفوذ داده‌اند. امروزه بدون اغراق برخی از این طریقت‌ها که دارای ایدئولوژی سلفی هستند به عنوان پایگاه اجتماعی القاعده در ترکیه فعالیت می‌کنند.

هرچند هدف این گروه‌ها گسترش القاعده در ترکیه نیست، از آنجا که در برخی و حتی در بسیاری از اهداف با القاعده هماهنگی دارند، به صورت خودآگاه یا ناخودآگاه به عنوان بستر توده‌ای و اجتماعی القاعده در ترکیه محسوب می‌شوند. در ادامه به برخی از این طریقت‌ها اشاره می‌شود:[18]

ـ جماعت ابداع یا ابداج (جبهه اسلامی شرق بزرگ ترکیه)

این جماعت به رهبری صالح میرزا بیگ اوغلو (نام مستعار عزت‌ اردیش) در محدوده جغرافیایی استانبول (مرکز فعالیت)، قونیه، ارزروم و مرعش فعالیت می‌کند و طرفدار دارد. خط فکری و اعتقادی این جماعت، سنی حنفی متعصب است که به خط‌مشی جنگ مسلحانه با نظام لائیک اعقتاد دارد. این جماعت در سال 1369 هـ.ش با رژیم لائیک ترکیه برخورد مسلحانه داشت که موجب دستگیری چند تن از اعضای آن شد و علاوه بر آن، این تشکیلات مسئولیت انفجار 15 نوامبر 2003 را برعهده گرفت.[19]

اهداف این گروه عبارت‌اند از:

1. برقراری حکومت اسلامی و نابودی حکومت لائیک (حکومت اسلامی بر مبنای مذهب سنی)؛

2. مبارزه با کفار، به خصوص اسرائیل و امریکا؛

3. حمایت از آرمان‌های مسلمانان جهان به خصوص حمایت از مسلمانان فلسطین و عراق.[20]

رسانه‌ها و نشریه‌های تولد سفید (Ak Dogas قرار (Karar ) ظرف (Zarf ) و ظهور سفید
(
Ak Lahar ) افکار این جماعت را تبلیغ می‌کنند.

 

ـ جماعت عرب کندی

بنیان‌گذار این جماعت شیخ‌محمد عرب کندی بود، اما اکنون ملاعبدالوهاب، از شخصیت‌های معروف، این گروه را رهبری می‌کند. خط فکری و اعتقادی این گروه با اهداف و خط‌مشی‌های وهابی یکسان است و ارتباط گسترده‌ای با رابطه العالم اسلامی عربستان دارد و توسط آنها حمایت مالی می‌شود. شکل فعالیت این جماعت به صورت تبلیغی و انتشاراتی است. محدوده جغرافیایی فعالیت این گروه شهر دیار بکر (مرکز فعالیت) و مناطق روستایی و جنوب شرق ترکیه است.

 

ـ جماعت اسدی افندی

بنیان‌گذار این گروه شیخ‌اسدی افندی بود که در زمان آتاتورک به قتل رسید و در حال حاضر رهبر این گروه مشخص نیست. محدوده جغرافیایی فعالیت این گروه شهرهای غربی ترکیه است و خط فکری و اعتقادی آنها، برقراری حکومت دینی در ترکیه است. این جماعت به صورت مخفیانه فعالیت می‌کند.

 

 

ـ جماع بغازایچی

نام رهبر این گروه مشخص نیست. جماعتی از مبارزان گروه سابق اکین چیلر* پیش از کودتای سال 1982 این گروه را فعال کرده است. خط فکری و اعتقادی این گروه به رغم وجود جوانان فعال، آگاه و انقلابی، وهابیت است که شفاعت رسول اکرم(ص) و اهل بیت(ع) را طرد می‌کنند و زیارت قبور ائمه اطهار را قبول ندارند. این گروه در محدوده جغرافیایی شهر مالاتیا (مرکز فعالیت) در استان استانبول و شهرهای آنکارا، غازی انتب، وان و قیصریه فعالیت می‌کند. شکل فعالیتشان به صورت تبلیغی و فرهنگی است و مؤسسه انتشاراتی «بنگی سوم» در استانبول منتسب به این گروه است. هسته اولیه این گروه در کتاب‌فروشی «بغازایچی» شکل گرفت و نام دیگر آن «مالاتیار لیلار» است.

 

ـ جماعت یا گروه صف

مؤسس این گروه، محمد الپتگین بود، اما در حال حاضر محمد چلن، فارغ‌التحصیل دانشکده الهیات، رهبری این گروه را به دست گرفته است. افراد مؤثر و طراز اول این گروه سعید چکمگیل، حکمت زیرلی، رجب بیریشیک، مراد کاپیکنار، علی تاش و رمضان کسکین هستند. خط فکریشان وهابیت است و در سراسر ترکیه فعالیت می‌کنند. این گروه کتاب‌های وهابی از جمله کتاب فرقه ناجیه تألیف زینو سعیدی و حقیقت توحیدی، تألیف یوسف الکرودی را به زبان ترکی استانبولی ترجمه و منتشر کرده است و به صورت نیمه‌رایگان در اختیار مردم قرار می‌دهد. شکل فعالیتشان به صورت تبلیغی برای گسترش وهابیت است. رهبران این گروه نیز از وهابی‌های معروف ترکیه هستند.

 

ـ جماعت اقتباس

مؤسس این گروه، ارجمند اوزکان است. برخی وی را به عنوان یک عقل‌گرا معرفی می‌کنند، ولی گروه به سلفی ‌‌بودن و داشتن رابطه با وهابیت متهم است. این جماعت مخالف مشارکت در سیاست‌های نظام و مبارزه پارلمانی احزاب است و به اتحاد مسلمانان، حرکت مردمی و حکومت شورایی اسلامی اعتقاد دارد. این گروه با «حزب‌ التحریر» که در ازبکستان فعالیت می‌کند، ارتباط دارد. مجله اقتباس، ارگان مطبوعاتی این گروه است.

 

ـ جماعت پینار

این گروه از جماعت اقتباس منشعب شده و خط فکری‌اش وهابی است. شکل فعالیت‌ آن تبلیغی، سیاسی و فرهنگی است. مراکز انتشاراتی «سور» و «بیرشیک» به خط‌مشی این گروه نزدیک‌اند.

 

ـ جماعت رساله

خط فکری این گروه وهابی است. به نظر می‌رسد که وهابیون سرشناس ترکیه در این جماعت فعالیت می‌کنند، ولی گروه برای مخفی نگه داشتن ماهیت وهابی خود، با اشخاص سرشناس غیروهابی مانند «عبدالرحمن دیدی پاک» همکاری می‌کند.

 

ـ گروه وحدت شامیل

نام رهبران این گروه «حسنی اکتاش» و «دوران کدمورجو» است. خط فکری و اعتقادی این گروه مذهب سنی متعصب است و با اخوان‌المسلمین نیز پیوند دارد. شکل فعالیتشان سیاسی ـ تبلیغی است. منتسبان این گروه با بنیاد وحدت و توزیع کتاب «عمان» همکاری دارند.

 

ـ جماعت اتحاد اسلامی

بنیان‌گذار این جماعت جمال‌الدین کاپلان بود که پس از مرگ، فرزندش متین کاپلان رهبری آن را برعهده گرفت. خط فکری و اعتقادی جماعت مذکور برپایی حکومت اسلامی به شیوه دوران خلفای راشدین است. شکل فعالیتشان انقلابی است و به خط‌مشی مبارزه مسلحانه هم اعتقاد دارند. این گروه در اروپا نیز نفوذ دارد. نشریه الابد وابسته به این گروه است. محدوده جغرافیایی این گروه در بین ترک‌های آلمان با مرکزیت شهر «کلن» است.

 

4. ساختار سازمانی و ارتباطات بین‌المللی القاعده در ترکیه

چنان که پیداست، ساختار سازمانی القاعده در جهان بسیار پیچیده است. از این رو، به راحتی نمی‌توان نوع ساختار القاعده را به خصوص در کشور ترکیه تشخیص داد. ولی آنچه در ادامه به عنوان ساختار سازمانی القاعده می‌آید، صرفاً از طریق خبرهای متعدد و در نهایت اطلاعاتی که چندین‌بار در منابع معتبر تکرار شده، برگزیده شده است.

ساختار سازمانی القاعده در ترکیه به صورت شبکه‌های مستقل است که برای خود زیرمجموعه‌هایی ایجاد کرده‌اند. به عبارت دیگر، شاخه‌های القاعده در هر یک از مناطق ترکیه دارای ستون‌هایی هستند که از استقلال عمل برخوردارند[21] و در سطحی خاص فعالیت می‌کنند. بعضی ستون‌ها در سطوح گسترده عمل می‌کنند، ولی برخی دیگر در محدوده محلی فعالیت دارند و به «سلول‌های محلی» مشهورند. البته در صورت نیاز سازمان‌های محلی با سازمان‌های گسترده‌تر ملی و بین‌المللی همکاری می‌کنند.[22] این نوع همکاری توسط برخی رابطین صورت می‌گیرد.

در مورد رهبری باید گفت که القاعده ترکیه تاکنون فرد مشخصی را معرفی نکرده است، ولی خبرهای مطبوعاتی در مورد القاعده نشان می‌دهد که سازمان در ترکیه از شخص خاصی پیروی نمی‌کند و هر شهر و حتی منطقه‌ای رهبر خاص خود را دارد؛ یعنی همکاری و توافق شاخه‌های القاعده در مسائل کلی است و بقیه اقدامات توسط سرشاخه‌ها صورت می‌گیرد.[23]

در جدول 1، اسامی برخی افراد و رهبران القاعده در ترکیه آورده شده است.

به طور کلی، ساختار سازمانی القاعده در ترکیه در سه سطح قابل شناسایی است:

1. سطح ملی: در گستره جغرافیایی ترکیه فعالیت دارد و ستون‌هایش در اقصی نقاط ترکیه فعال‌اند.

2. سطح منطقه‌ای: بخشی از مناطق ترکیه را پوشش می‌دهد، مانند شاخه القاعده در استانبول یا آناتولی.

3. سطوح ملی که به آنها سلول‌های محلی هم می‌گویند در یک محیط کوچک فعالیت می‌کنند.

گفتنی است هر کدام از سطوح در صورت نیاز با شبکه بین‌المللی القاعده نیز همکاری می‌کنند که نمونه‌های آن در ترکیه بسیار زیاد است.[24]

 

پیوندهای فراملی القاعده ترکیه با ساختار جهانی القاعده

شماری از فعالان شبکه القاعده در ترکیه با شبکه بین‌المللی القاعده در ارتباط هستند. همان‌طور که در جدول 1 آمده است، برخی از «رابطان»، از چنین موقعیتی برخوردارند که در بعضی از تصمیم‌گیری‌های مهم القاعده در سطح کلان مشارکت می‌کنند. برای نمونه، «لوای ساکرا» از فعالان ارشد القاعده در ترکیه، طبق گفته پلیس، یکی از پنج چهرة اصلی القاعده در جهان بود که از حملات 11 سپتامبر آگاهی داشت و همکاری‌های لازم را با عاملان 11 سپتامبر انجام داده بود.[25] هم‌چنین «باقی بیگیت» مسئول ارتباطات خارجی سازمان القاعده در ترکیه، بسیاری از ارتباطات بین‌المللی شبکه القاعده ترکیه را برقرار می‌کرد. وی در تماس مداوم با مسئولان سازمان القاعده در خارج از ترکیه وظیفه تأمین نیرو این سازمان، اعزام آن به خارج از ترکیه برای دیدن آموزش‌های نظامی و سازماندهی فعالیت‌های تروریستی در ترکیه را برعهده داشت.[26]

مطالعه مجموعه رفتارهای فراملی اعضای القاعده ترکیه، این فرضیه را تقویت می‌کند که هرچند شبکه القاعده در ترکیه جزیره‌ای عمل می‌کند، استراتژی کلی سازمان القاعده جهانی در نظر گرفته می‌شود و هماهنگی با شبکه جهانی القاعده صورت می‌گیرد.

 

5. منابع مالی و اقتصادی القاعده ترکیه

منابع مالی القاعده در ترکیه به روش‌های مختلف تأمین می‌شود. در زیر به چند منبع مالی که از طریق رسانه‌ها و نیروهای امنیتی پلیس ترکیه افشا شده است، اشاره می‌شود:

ـ از جمله تأمین‌کننده‌های مالی القاعده در ترکیه (و حتی در جهان) بنیادهای مالی و غیردولتی عربستان هستند. حکومت آل سعود قدرت گرفتن سلفیان و وهابیت در جهان را پشتوانه استراتژیک فرهنگی خود قلمداد می‌کند و به صورت غیرمستقیم به تقویت آن می‌پردازد. بنیادهای مذهبی وهابی عربستان امروزه در اکثر کشورهای اسلامی مبلغان و مشاورانی دارند که به صورت مستقیم و غیرمستقیم تکیه‌گاه مالی سازمان القاعده هستند. گروه‌های وابسته به القاعده در ترکیه نیز از این فرصتی که بنیادهای مالی عربستان فراهم می‌‌کنند، بهره‌مند می‌شوند.[27]

ـ بخش کوچکی از هزینه‌های مالی القاعده ترکیه از طرف طایفه‌های وهابی پاکستان تأمین می‌شود. این نوع کمک‌ها بیشتر از طریق افرادی که از ترکیه به پاکستان می‌روند و در آنجا آموزش نظامی و عملیاتی القاعده می‌بینند، به گروه القاعده داخل کشور ترکیه فرستاده می‌شود. برای مثال، «ارسوز» از اعضای دستگیرشده ترکیه، اعتراف کرد که 150 هزار دلار پول از طریق شبکه القاعده و جماعت‌های بنیادگرای پاکستان به گروه القاعده ترکیه به خصوص برای «حبیب آقداش» رهبر «جبهه‌سواران شرق بزرگ» فرستاده شده است.[28]

ـ برخی جماعت‌ها و طریقت‌ها در ترکیه که خط‌مشی سلفی و وهابی دارند و حتی برخی از افراد منتسب به جریان‌های اسلام‌گرای ترکیه، از القاعده به صورت غیررسمی حمایت مالی می‌کنند. دستگیری «جونیت زاپسو» مشاور اقتصادی رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر ترکیه، در ارتباط با واریز پول به حساب یکی از مشهورترین اعضای القاعده به نام «القادی» که یکی از مسئولان مالی سازمان القاعده است و نامش در فهرست تروریست‌های سازمان ملل ثبت شده، این ذهنیت را در ترکیه تقویت می‌کند که القاعده برخی نیازهای مالی خود را از طریق نفوذی‌های خود در ساختار اقتصادی ترکیه تأمین می‌کند.[29]

ـ انجمن‌های خیریه ترکیه؛ برخی انجمن‌های خیریه در ترکیه متهم‌اند که از بنیادگرایان اسلامی، به خصوص القاعده در ترکیه حمایت می‌کنند. پلیس ترکیه بعد از سال‌ها بررسی در مورد 34 انجمن خیریه در ترکیه به این نتیجه رسیده است که حتی برخی از این انجمن‌ها را نزدیکان و هواداران نزدیک القاعده تأسیس کرده‌اند.[30]

 

6. پیامدهای فعالیت القاعده در ترکیه

فعالیت شبکه القاعده در ترکیه می‌تواند پیامدهای عمده‌ای در سطح ملی و منطقه‌ای برای این کشور داشته باشد که در ادامه به آنها اشاره می‌شود:

1. از آنجا که اکثریت مردم ترکیه القاعده را سازمانی تروریستی می‌دانند، در صورت فعال‌تر شدن آن در ترکیه، ادعای امریکا در مبارزه جهانی با القاعده مشروعیت مردمی در ترکیه پیدا خواهد کرد.

2. فعالیت القاعده در ترکیه مواضع نیروهای سکولار و ارتش را تقویت خواهد کرد.

3. تقویت فعالیت القاعده در ترکیه، لطمه جدی به فرایند الحاق ترکیه به اتحادیه اروپا وارد خواهد کرد.

4. صنعت گردشگری که از منابع معتبر درآمد ترکیه است، در صورت تقویت فعالیت القاعده ضربه جدی خواهد خورد.

5. در صورت تقویت مواضع القاعده در ترکیه، شورشیان کرد از پوشش و موقعیت آنها برای ضربه زدن به دولت بهره‌مند خواهند شد.

6. در صورت فعالیت قدرتمند القاعده در ترکیه، همکاری ترکیه با امریکا و ناتو برای سرکوب جهانی القاعده بیشتر خواهد شد و حتی ترکیه آشکارا در جبهه امریکا قرار خواهد گرفت.

7. با توجه به اینکه بخشی از منابع مالی القاعده در ترکیه از طریق بنیادهای مالی عربستان سعودی تأمین می‌شود، در صورت افزایش فعالیت القاعده و سلفی‌گری در ترکیه، به احتمال زیاد روابط ترکیه با عربستان دچار تنش خواهد شد.

 

7. تحلیل وضعیت و چشم‌انداز القاعده در ترکیه

در حال حاضر، القاعده در ترکیه وضعیت مناسب و مساعدی ندارد. پلیس ترکیه با شناسایی کانون‌های فعال القاعده در ترکیه عده‌ای از نخبگان و گردانندگان اصلی را دستگیر کرده است و تعدادی نیز در کنترل شدید قرار دارند. طبق آمارهایی که تاکنون از طرف پلیس ترکیه منتشر شده، بیش از سه‌هزار نفر از طرفداران پنهان و آشکار القاعده در ترکیه شناسایی و تحت کنترل رسمی و غیررسمی قرار گرفته‌اند که در بین این افراد 350 نفر که در افغانستان، پاکستان، چچن و... آموزش نظامی دیده‌اند، تا حدودی شناسایی شده‌اند. با این وضعیت، القاعده در ترکیه قدرت مانور بیشتری ندارد و به نوعی در دایره مراکز امنیتی ترکیه قرار گرفته است. به همین علت، این سازمان سعی می‌کند در پوشش جماعت‌ها و طریقت‌های همفکر در ترکیه موجودیت خود را حفظ کند. از طرفی، تضعیف شبکه جهانی القاعده بر شبکه القاعده ترکیه نیز تأثیر می‌گذارد. مهم‌تر از همه فرایند رشد دموکراسی در ترکیه است که بنیادگرایی را به هر شکل تضعیف می‌کند. امروزه بدون شک در ترکیه بنیادگرایی ناسیونالیستی، بنیادگرایی سکولاریستی و بنیادگرایی اسلامی در فرایند دموکراسی و مدرنیزاسیون کم‌رنگ می‌شود.

البته این بدان معنی نیست که امکان رشد القاعده در ترکیه وجود ندارد، بلکه هنوز بسترهای لازم در ترکیه برای رشد و گسترش القاعده فراهم است. هنوز فقر، حاشیه‌نشینی، ناکامی قومی، جماعت‌ها و طریقت‌های متعصب مذهب سنی ( نزدیک به چهارده جماعت و طریقت) می‌توانند بستر لازم را فراهم آورند. با این حال، نشانه‌های روشنی دیده می‌شود که جامعه ترکیه به هویت معتدل اسلامی خود پای‌بند است و علاقه‌مند به رادیکالیسم و بنیادگرایی در هر نوع و شکل آن نیست.

 

جدول 1: اسامی مطرح در رهبری القاعده در ترکیه

 

اسم رهبر

شاخه

ملاحظات

مراد تهتیک

رئیس شبکه القاعده در ترکیه

طبق گفته پلیس، مراد تهتیک 25 سال دارد و وکیل دادگستری است. وی رئیس شبکه القاعده در ترکیه است که قصد داشت هنگام سفر پاپ بندیکت شانزدهم در اوایل آذر 85 به ترکیه، به یک‌سری عملیات تروریستی در ترکیه دست بزند. ولی پلیس به علت کنترل تماس‌های تلفنی و اینترنتی تهتیک قبل از وقوع هر عملیاتی، وی و ده نفر از همراهانش را دستگیر کرد. طبق اطلاعاتی که پلیس در اختیار رسانه‌ها قرار داده است، از 9 نفر همراه مراد تهتیک یک نفر مهندس تکنسین الکترونیک و یک نفر کارمند امنیتی بود.

هارن الهان یا هارون ایلخان

رئیس شبکه القاعده در ترکیه و عضو شورای سیاست‌گذاری القاعده در ترکیه

در سال 2004 دستگیر شد. خود را در دادگاه مسئول القاعده در ترکیه معرفی کرد. وی اهداف القاعده در ترکیه را مبارزه با امریکا و اسرائیل اعلام کرد و گفت: «القاعده اجازه نخواهد داد که امریکا به سیاست اشغالگری خود در دنیای اسلام ادامه دهد و مسلماً روزی ارتش امریکا را در منطقه زمین‌گیر خواهیم کرد». هارون‌ الهان از دادگاه خواست که طبق کنوانسیون اسیران جنگی با وی برخورد شود، چون القاعده در نبرد با دشمن اشغالگر امریکاست.

ایلخان در افغانستان آموزش دیده و یکی از مغزهای متفکر القاعده است.

عدنان ارسوز

عضو فعال القاعده در ترکیه

به گفته پلیس ترکیه، این فرد رابط اصلی بین گروه‌های تروریستی بوده و دستور خود را مستقیماً از بن‌لادن دریافت می‌کرده است.

ارسوز در 30 آذر 83 توسط پلیس ترکیه دستگیر شد. این مرد اعتراف کرده است که یک سلول تروریستی را در ارتباط با «یک سازمان تروریستی بین‌المللی» در خاک ترکیه ایجاد کرده بود. ارسوز مهم‌ترین شخصی است که تاکنون در ارتباط با بمب‌گذاری‌های ترکیه بازداشت شده است.

عبدالله ترکی معروف به ابوعبیده

از رهبران القاعده در ترکیه

از مهره‌های مهم القاعده در ترکیه که در تماس مستقیم با اسامه‌بن‌لادن و ایمن ظواهری بوده که بیشتر اعضای القاعده را در کشورهای همسایه سازماندهی می‌کند.

باقی ییگیت

از فعالان مؤثر القاعده در ترکیه

وی مسئول ارتباطات خارجی سازمان القاعده در ترکیه بود که دستگیر شد. به گفته شهربانی استانبول، وی در تماس مداوم با مسئولان القاعده در خارج از ترکیه بود که در راستای خواسته‌های القاعده به همراه سایر مسئولان بلندپایه القاعده در ترکیه، وظیفه تأمین نیرو برای این سازمان، اعزام آنان به خارج از ترکیه برای آموزش‌های نظامی و سازماندهی فعالیت‌های تروریستی در ترکیه را برعهده داشت (خبرگزاری آناتولی).

لوای ساکرا

عضو ارشد القاعده در ترکیه

ساکرا از اعضای ارشد القاعده و از معدود افرادی است که پیش از حملات یازدهم سپتامبر در جریان آن قرار داشته است. در حال حاضر وی به جرم دخالت در بمب‌گذاری‌های پانزدهم تا بیست‌ و سوم نوامبر 2003 در استانبول بازداشت شده است.

وی در دادگاه ادعا کرده است که در حمله یازدهم سپتامبر به مرکز تجاری نقش داشته است. وی به بازپرس تحقیق پرونده گفت: من برای افرادی که در حادثه 11 سپتامبر دخالت داشتند پاسپورت تهیه کرده بودم.

وی در اولین بازجویی به طور داوطلبانه اعتراف کرد با محمد عطا که برنامه‌ریزی حملات علیه پنتاگون و مراکز تجاری را بر عهده داشته، رابطه نزدیکی دارد.

ساکرا در اعترافاتی قابل توجه گفت که مسئولیت اداره بسیاری از حملات انتحاری را برعهده داشته است.

ساکرا می‌گوید در عمرش هرگز نماز نخوانده است و مشروبات الکلی نیز مصرف می‌کند. وی از انفجارهای لندن نیز اطلاع داشته است.

اویل میندید (اسم مستعار)

رهبر رسمی القاعده در ترکیه

اویل میندید یک خانم است. وی سایت اینترنتی رسمی برای جذب نیرو دارد. به نوشته سایت «بولتن القاعده»، وی در اطراف شهر استانبول ساکن است. روش وی نیز عملیات انتحاری است. شوهرش نیز چریک‌های القاعده را در بیابان‌های ترکیه آموزش می‌دهد.

در این سایت به اعضای القاعده در مورد مسائل مهم اقتصادی و اجتماعی اطلاع‌رسانی می‌کند. هم‌چنین در این سایت بخش‌های مختلفی وجود دارد که با رمز مخصوص باز می‌شود (www.yonlendir.com ).

عمربن‌عبدالودود

دبیر کمیته دوم القاعده در استانبول

وی رهبری شاخه عملیاتی القاعده در ترکیه، به خصوص شاخه استانبول را برعهده دارد.

عبدالقاسم الهارجی

شاخه استانبول

در شاخه استانبول القاعده فعال است.

صالح میرزا بی‌اوغلو

رئیس ابداج

سازمان «جبهه اسلامی شرق بزرگ ترکیه» (ابداج) از سال 1370 با هدف تشکیل یک دولت اسلامی در ترکیه، علیه رژیم لائیک این کشور مبارزه مسلحانه می‌کند. اکثر اعضای این سازمان با شبکه القاعده همکاری می‌کنند.

«صالح میرزا بی‌اوغلو» رهبر این سازمان در سال 1383 دستگیر و به بیست سال حبس محکوم شد.

حبیب آغداش

رهبر یکی از شعبه‌های القاعده به نام جبهه ‌سواران شرق بزرگ

در واپسین روزهای دسامبر 2004 اسامه‌بن‌لادن در نواری ویدئویی اعلام کرد که ابومصعب الزرقاوی ‌ـ اردنی‌تبار‌ـ را به سمت فرماندهی کل تمام سازمان‌های جهادی عراق موسوم به «جهاد در سرزمین رافدین» منصوب کرده است. شعبه سوم این حوزه نیز شامل اردن، لبنان و ترکیه است. در ترکیه حبیب آغداش، رهبری یکی از شعبه‌های رسمی القاعده در ترکیه به نام «جبهه اسلامی سواران شرق بزرگ» را برعهده داشت. (حبیب آغداش رهبری یکی از سلول‌های القاعده در ترکیه را برعهده دارد.)

 

 

 

پی‌نوشت‌ها



* دیوان عالی فدرال منهتن ایالات متحده با ارائه هزاران سند و نوار مکالمات تلفنی و اظهارات شهود، این شبکه را به بیش از دویست مورد اقدامات تروریستی بین‌المللی متهم کرده است که از جمله مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: کمک به تندروهای جهاد اسلامی مصری، جهاد اسلامی یمن و دست داشتن در ترور حسنی مبارک، رئیس‌جمهور مصر در سال 1995، حمله به گردشگران آلمانی در مصر، انفجار هواپیماهای امریکایی در آلمان، انفجار سفارت مصر در پاکستان، انفجار بمب در سال 1993 در مرکز تجاری نیویورک، توطئه ترور پاپ ‌ژان پل دوم در سال 1981، انفجار بمب در پایگاه امریکا در شهر ظهران عربستان سعودی، تأمین هزینه طرح ترور رئیس‌جمهور امریکا در مانیل در سال 1994، ساخت یک پایگاه بزرگ آموزش تروریستی و تشکیل یک نیروی شبه‌نظامی سه‌هزار نفری در سودان متشکل از افغان‌های عرب با ملیت‌های یمنی، عربستان سعودی، مصری، سودانی، الجزایری و کویتی، خرید سلاح هسته‌ای از جمهوری‌های سابق شوروی، انفجار بمب در سفارت‌خانه‌های امریکا در نایروبی و دارالسلام و کمک به مبارزان تاجیکستان، چچن، بوسنی، سومالی، لبنان، الجزایر و فیلیپین برای انجام فعالیت‌های خرابکارانه و انجام چندین اقدام تروریستی در انگلیس، ترکیه و.... با این حال، مهم‌ترین این اتهامات حملات تروریستی 11 سپتامبر در داخل خاک امریکا بود.

* برای آشنایی با برخی اقدامات سازمان القاعده یا سازمان‌های مرتبط و همسو با القاعده در کشور ترکیه، در ذیل به چند مورد اشاره می‌شود:

1. انفجار دو کنیسه یهودی «بنی‌ شالوم» و «بیت اسرائیل» در 15 نوامبر 2005. (مسئولیت این انفجار را یک عضو سازمان جبهه اسلامی شرق بزرگ (ابداج) که در واقع جاده‌صاف‌‌کن القاعده در ترکیه است و برای القاعده نیرو پرورش می‌دهد، برعهده گرفت. فرد مذکور در تماس با خبرگزاری آناتولی خبر داده بود که در آینده نزدیک این سازمان حملات مشابهی را سازماندهی خواهد کرد.) خبرگزاری آناتولی، 17/11/2003.

2. انفجار در کنسولگری انگلیس و یک شعبه بانک HSBC در استانبول. پنج روز پس از حملات انتحاری به دو کنیسه یهودیان در استانبول و هم‌زمان با سفر جنجالی جورج بوش به انگلیس در 20 نوامبر 2003 یک شعبه بانک HSBC و کنسولگری انگلیس در استانبول منفجر شدند. در این حملات 27 نفر کشته و 450 نفر به شدت مجروح شدند و صدها نفر جراحت سطحی برداشتند. مطبوعات ترکیه این حادثه را «11 سپتامبر ترکیه» نام نهادند. یک روز بعد از این انفجارها فرد ناشناسی در تماس با خبرگزاری «آناتولی» مسئولیت این انفجار را برعهده گرفت و گفت این عملیات کار مشترک گروه القاعده و جبهه اسلامی مبارزان شرق برزگ بود. البته شبکه خبری NTV ترکیه چند ساعت بعد از حادثه (20 نوامبر) خبر داد که سازمان تروریستی القاعده مسئولیت حملات انتحاری در استانبول را برعهده گرفت. این شبکه خبری افزود: گروه موسوم به «گردان شهید ابوالحافظ المصری» وابسته به القاعده در خبری که در سایت اینترنتی «المجاهد» منتشر کرد، مسئولیت حملات انتحاری استانبول را برعهده گرفت.

3. برنامه‌ریزی برای انهدام کشتی‌های یهودیان. (سازمان القاعده، شاخه ترکیه، در یک برنامه‌ریزی گسترده در نظر داشت چند کشتی بزرگ یهودیان را که قرار بود خودشان را به آنتالیا برسانند، منهدم کند. اما سازمان سیا امریکا قبل از وقوع حادثه، طرح عملیات را کشف و آن را خنثی کرد.)

4. برنامه‌ریزی برای ایجاد انفجار در پایگاه اینجرلیک امریکا در ترکیه. (سازمان القاعده در ترکیه برنامه‌ریزی کرده بود که پایگاه اینجرلیک ترکیه را که امریکایی‌ها از آن بهره‌برداری می‌کنند و در اختیار امریکاست، منفجر کند. اما در آخرین ساعت‌ها سازمان سیا مطلع شد و برنامه‌هایش را خنثی کرد.) www.Turkish weekly, sunday, 19 Fbruary 2006

5. صدور بیانیه در مخالفت با سفر پاپ به ترکیه. (در زمان سفر پاپ بندیک شانزدهم در روزهای اول آذر 1385 به ترکیه، سازمان القاعده مخالفت خود را با این سفر اعلام و بیانیه‌هایی در مخالفت با آن در سایت‌های مربوط منتشر کرد. بعد از ورود پاپ به ترکیه، عناصر القاعده در ترکیه قصد داشتند اقدام به عملیات تروریستی کنند که پلیس ترکیه طی عملیاتی ده نفر از طراحان عملیات را دستگیر و این عملیات را خنثی کرد.) روزنامه صباح، 10/9/85.

6. اقدام به رفتارهای نمایشی در ترکیه. (عناصر القاعده علاوه بر عملیات‌های تروریستی، اقدامات نمایشی هم انجام می‌دهند که مهم‌ترین آنها پس از مرگ زرقاوی، رئیس القاعده در عراق، بود. در این هنگام تعدادی از افراد وابسته به القاعده یا طرفداران اسلام رادیکالیسم با پارچه‌‌نوشته‌هایی در چند شهر ترکیه به تظاهرات پرداختند. هرچند در مجموع شرکت‌کنندگان اندک بودند، در یک شرایط امنیتی، جسارت این کار بسیار سخت بود و به همین علت، انعکاس درخور توجهی در مطبوعات و رسانه‌های ترکیه داشت.)

به هر حال، القاعده به اشکال مختلف در ترکیه خود را نمایان می‌کند.

* روزنامه حریت در اواخر دهه 1990، به نقل از آیدین اصلان، فرماندار یکی از استان‌های جنوب شرقی ترکیه، نوشت: «حزب‌الله به اندازه پ‌ک‌ک خطرناک است. این سازمان به سه گروه «علم»، «منزل» و «وسط» منشعب و گروه موسوم به علم (علم چیلار) در عملیات ترور شرکت دارد». درباره این گروه، سه دیدگاه به این شرح وجود دارد:

1. این گروه یک گروه اسلامی مبارز است و با رژیم لائیک در کردستان ترکیه و پ‌ک‌ک مبارزه می‌کند.

2. این گروه توسط نظام لائیک و سازمان امنیت آن (میت) برای مقابله با پ‌ک‌ک در دهه 90 ایجاد شد و در قتل‌عام هم‌زمان مبارزان کرد و برخی اتباع مسلمان ترکیه، به صورت ابزار ارتش و میت درآمد و در نهایت، با دستگیری اوجالان و فرونشستن جنگ کردستان، منحل شد و اقدامات آن را به اسلام‌گرایان نسبت دادند.

3. این گروه، یک گروه مبارز اسلامی بود که در اولویت مبارزه با مارکسیست‌های پ‌ک‌ک و نظام لائیک، اولویت را به مبارزه با پ‌ک‌ک داد و در این مسیر از کمک‌های تسلیحاتی دولت نیز برخوردار شد. با این حال، وقتی نظام لائیک با کمک این گروه توانست پ‌ک‌ک را سرکوب کند، با بی‌رحمی تمام اعضای شناخته‌شده آن را سرکوب و قتل‌عام کرد و کلیه جنایت‌هایی را که پیش از این ارتش و میت علیه مسلمانان و اتباع کرد ترکیه انجام داده بودند، برعهده این گروه گذاشت. به این ترتیب، هم به سرکوب پ‌ک‌ک پرداخت و هم وجهه بسیار نامناسبی از اسلام و مسلمانان در جامعه ایجاد کرد. محمدرضا زارع، علل رشد اسلام‌گرایی در ترکیه، ص 368.

* «بن غیزو» یک روزنامه‌نگار باسابقه در استانبول که در اصل اهل شهر فقیر بینگول است، در این باره می‌گوید: «وقتی هیچ شغلی نداری و اصلاً امیدی هم برای پیدا کردن آن نداری، مجبوری سرت را با کارهای دیگر در جاهای دیگر گرم کنی. خیلی از جوان‌های این منطقه دچار ناامیدی می‌شوند و به پوچی می‌رسند. تنها کاری که در بینگول به آنان پیشنهاد می‌شود قاچاق مواد مخدر از ایران است. وقتی چیزی برای از دست دادن ندارند، حاضرند روحشان را در اختیار هر دسته و گروهی مثل القاعده بگذارند. با کمک القاعده می‌توانند به پاکستان بروند، پول در بیاورند و برای خانواده‌هایشان بفرستند». روزنامه شرق، به نقل از روزنامه گاردین، 15/9/1382.

** تحقیقات مستقلی که درباره زندگی‌ این دو نفر یعنی آزاد اکینچی و فریدون اوغورلو انجام شده است نشان می‌دهد که هر دو هم به علت «کرد» بودن آسیب‌های فراوانی از دولت ترکیه دیدند و هم به علت مسلمان تندرو بودن. آقای آزاد اکینچی که ماشینش را به کنسولگری بریتانیا کوبیده بود، زمانی که دو ساله بود شاهد کشته شدن پدرش به دست ملی‌گرایان ترکیه بود. کشته شدن پدر اکینچی به جرم عضویت در پ‌ک‌ک نقش مهمی در شکل‌گیری شخصیت و فعالیت بعدی وی داشت. روزنامه شرق، 15/9/1382، برگرفته از روزنامه گاردین.

* بخش مبارزه با تروریسم مرکز مطالعات جیمز تاون امریکا در گزارشی آورد که بین القاعده و سازمان پ‌ک‌ک همکاری و هماهنگی پیچیده و پیشرفته‌ای وجود دارد. در این گزارش آمده است: سازمان القاعده بخش مهمی از فعالیت‌های خود را به شمال عراق منتقل کرده است و نیروهای ترکیه و امریکا را به طور یکسان مورد هدف قرار می‌دهد. بخش مبارزه با تروریسم مرکز مطالعات جیمز تاون اعلام کرد: این همکاری و هماهنگی بین القاعده و حزب کارگران کردستان به صورت تصادفی کشف شد. پس از کشته شدن چهار تروریست به دست نیروهای امریکایی در نزدیکی شهر حویجه معلوم شد دو تن از آنان به نام‌های محمد ییلماز (معروف به خالد ترکی) و محمود شید اشک (معروف به خلیل ترکی) از رهبران سازمان القاعده در ترکیه هستند. هم‌چنین این دفتر اعلام کرد ییلماز رهبری شبکه‌ای را برعهده داشت که از طریق آن افرادی از ترکیه را برای انضمام به القاعده از مرز بین ترکیه و عراق عبور می‌داد و «اشک» نامه‌هایی را بین ییلماز و سایر اعضای مجموعه رد و بدل می‌کرد.

مرکز مطالعات جیمز تاون هم‌چنین اشاره کرد: ییلماز پس از ورود نیروهای امریکایی به افغانستان در سال 2001 در درگیری شرکت کرد و مجروح شد و پس از دستگیری به ترکیه فرستاده شد. دولت ترکیه در اواخر 2005 وی را از زندان آزاد کرد. وی پس از آزادی به شمال عراق رفت. خبرگزاری ایسنا، 14/5/86، شماره خبر 185021.

* گروه کشاورز. در زبان ترکی Akincilar به معنای «کشاورزان» است.



[1] . علی کاظمی، «شبکه تروریستی القاعده، تبلیغات سیاه، چالش جدید امنیت ملی ایران»، ماهنامه نگاه، س 4، ش 35، خرداد 1382، صص 41 ـ 40.

[2] . روزنامه دیلی اکسپرس، 21/11/2003.

[3]. www.iktibas.info, sayi, No. 307, Temmal 2004.

[4]. www.barabirlik.org.tr.

[5]. www.CNN Turk.com.tr. 27 Haziran 2006.

[6]. www.barabirlik.org.tr.

[7] . روزنامه ایران دیپلماتیک، «تروریست‌ها استراتژیست می‌شوند»، 25/4/1384.

[8] . رک:

www.Radikal.com.tr.php?haberno=117954.

[9] . خبرگزاری مهر به نقل از روزنامه واشنگتن تایمز، 23/5/1384.

[10] . رک: مصاحبه، نیشه دوزیل، از اعضای قدیمی سرویس اطلاعاتی ترکیه و استاد دانشگاه، با روزنامه رادیکال، 1/8/2005.

[11] . رادیکال، 1/8/2005.

[12] . رک: مصاحبه نیشه دوزیل با روزنامه رادیکال، پیشین؛ هم‌چنین روزنامه زمان، «آیا سازمان سری به نام القاعده وجود دارد؟»، 14/8/2005.

[13]. www.radikal.com.tr.30/05/2004.

[14]. www.milligazete.com.tr. (2003/4/16)

[15] . رک: شرق، «چگونه حزب‌الله ترکیه مخالف دولت شد، 5/9/1382، ص 8، به نقل از گاردین.

[16] . رک: مصاحبه دکتر دقوایرقد استاد کرسی «رفتار سیاسی» در دانشکده علوم سیاسی آنکارا با روزنامه رادیکال، 31/5/2005. ایشان عضو دوازده نفره کمیته تحقیقات تروریستی ناتو نیز هستند.

[17]. http://rantburg.com.poparticle.php?id=1269608/2005/08/16.

[18] . برای اطلاعات بیشتر نسبت به این جماعت‌ها رک: مرکز اطلاع‌رسانی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و هم‌چنین محمدرضا زارع، علل رشد اسلام‌گرایی در ترکیه (ضمیمه کتاب)، مؤسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور، 1383.

[19] . خبرگزاری آناتولی، 17/11/2003.

[20] . خبرگزاری ایرنا، 18 آذر 85.

[21]. http://rantburg.com/poparticle.php.

[22]. Ibid.

[23] . مجموعه اطلاعات در مورد القاعده ترکیه که در سال 2004 در مجموعه روزنامه‌های ترکیه منتشر شده است در سایت گوگل ترکی با عنوان HEYLUL 2004 SALL GUNLU GAZETELERDEN موجود است.

[24] . رک: روزنامه اطلاعات، «نسل جدید القاعده»، 16 آذر 1382.

[25] . خبرگزاری آفتاب نیوز، 5/6/،1384 به آدرس: www.Aftabnews.com

[26] . روزنامه همشهری، 14/11/1382.

[27] . روزنامه رادیکال، 30/5/2004.

[28] . رک: «یورش القاعده در ترکیه» و جست‌وجو در سایت گوگل ترکی با عنوان

Elkaide nin Tarkiye hatresinden.14 Eyal 2004.

[29]. www.CNN Tark.com (2005/6/28)

[30] . برای اطلاعات بیشتر از انجمن‌های خیریه ترکیه و تحقیقات پلیس در این مورد رک:

www.barabrlik.org, 2006/07/08.




واژه کلیدی :القاعده و واژه کلیدی :ترکیه و واژه کلیدی :سلفی‌گری و واژه کلیدی :جهان اسلام