بانک مقالات جهان اسلام

کشورهای اسلامی

نویسنده : محمد مصلحی ; ساعت ۱۱:٠۱ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ۱٩ مهر ۱۳٩٠

سایت مرکز مطالعات خاورمیانه- 12/05/90

نویسنده: علی رستمی

در خاورمیانه گسترش کمی ارتباطات توانسته است کشورهای خاورمیانه را یکی پس از دیگری دستخوش جنبش های اجتماعی کند و به عنوان یکی از عوامل اساسی آن تلقی شود.


در طول ماه های گذشته سال جاری جنبشی برای تغییرات سیاسی در خاورمیانه گسترش یافته و براساس توان جنبش در بعضی کشورها به پیروزی منجر شد و در تعدادی دیگر این حرکت ها همچنان با سرسختی به پیش می تازد و امید این دارد که به موفقیت دست یابد. بی شک آغاز چنین جنبش هایی بر عوامل اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی متعددی مبتنی است و اگر بتوان گفت عوامل اقتصادی نقش برجسته ای دارد، باز هم نمی توان نقش سایر عوامل را در آنها نادیده گرفت. بنابراین اگر خواسته این باشد که نقش هر یک از این عوامل در اینجا بازگو شود به جرات می توان گفت انجام آن نمی تواند در محدوده یی کوچک عملی شود، ولی می توان به یکی از این عوامل که برآیند آن را می توان در توسعه کمی و کیفیارتباطات به عنوان عاملی تاثیرگذار در سطح جهانی مشاهده کرد،اشاره کرد که خود نمادی است از حرکت های درونی در حوزه های نامبرده در بالا.
ارتباطات امروز به عمده ترین و گسترده ترین عامل ایجاد فرآیند اطلاعات و دانش و گسترش آن در سطح جهانی تبدیل شده است و همچنین تغییراتی که در گسترش کمی و کیفی خود ارتباطات رخ داده خود مقوله یی قابل بررسی است و مطالعات تغییرات کمی و کیفی که ارتباطات در جهان ایجاد کرده است را می توان در دو سطح گسترش کمی و کیفی از 1999 تا 2011 مدنظر قرار داد. این گسترش در حیطه های مختلف اینترنت، موبایل و ماهواره از چنان حجمی برخوردار بوده که لازم است درباره آن به اتحادیه بین المللی ارتباطات دوربرد (ITU) سازمان ملل توجه کرد که براساس آن تعداد کاربران اینترنت در طول 5 سال به حدود 3 میلیارد نفر در سراسر جهان رسیده است. لازم است توجه شود که این تعداد در آغاز سال 2000 فقط 250 میلیون کاربر اینترنت بوده است. همچنین این رقم در مشترک تلفن همراه در این سال 500 میلیون نفر بود که در پایان 2010 و آغاز 2011 این تعداد به 5 میلیارد نفر رسیده است.
 درباره میزان گسترش و عمق نفوذ ارتباطات در جهان بیان این مساله حایز اهمیت است که در خاورمیانه گسترش کمی ارتباطات توانسته است کشورهای خاورمیانه را یکی پس از دیگری دستخوش جنبش های اجتماعی کند و به عنوان یکی از عوامل اساسی آن تلقی شود.
 در بحث گسترش ارتباط نباید فقط به جنبه های کمی آن پرداخت زیرا بخش کیفی آن نیز خود بسیار اهمیت دارد که می توان آن را در عوامل زیر مشاهده کرد:
 1ـ درهم شکسته شدن مرزها و گسترش حیطه عملکردی وسایل ارتباطی از سطح ملی به سطح منطقه یی و جهانی. امروز، اینترنت، ماهواره ها و تلفن های موبایل هر یک ویژگی های خاص خود را دارد و مخاطبان متنوع آنها می توانند به صورت یکسویه یا دو سویه با هم ارتباط داشته باشند.
 2ـ تنوع یابی منابع: در سال های قبل از فراگیر شدن ماهواره ها یا اینترنت ارایه اطلاعات در سطح ملی صورت می گرفت و وسایل ارتباطی داخلی نوعی انحصار را بر ارایه اطلاعات داشتند. در حالی که امروزه مرزها درهم شکسته شده و وسایل ارتباطی در ورای مرزها مخاطبان گسترده یی دارند و مخاطبان نیز به نوبه خود از تعدد منابع برخوردار هستند و می توان گفت تا حد زیادی انحصار وسایل درآمد اطلاعات از میان رفته است. به عبارتی دقیق تر دیگر نمی توان از مخاطب در حیطه ملی سخن گفت زیرا مخاطبان به دلیل دستیابی به ابزارهای متعدد اطلاعاتی فرامرزی خود حالتی بین المللی گرفته اند و می توانند به دلیل در اختیار داشتن منابع گوناگون و متنوع دریافت اطلاعات و اخبار، گزینش های متنوع تری از اطلاعات را در اختیار داشته باشند. درباره اینترنت این مورد باز هم اهمیت بیشتری دارد. زیرا این وسیله ارتباطی مجازی نوعی هماهنگی و همراهی گسترده را در سطوح فردی ارتباط به وجود آورده است که در چارچوب شبکه های اجتماعی عمل می کند و باید از نوعی ارتباط دوسویه در آن سخن گفت که حاصل آن در شبکه های اجتماعی شکل گیری نوعی افکار عمومی به شکل گسترده است و بی دلیل نیست که درباره تغییرات سیاسی خاورمیانه از اینترنت به عنوان عامل آگاهی بخشی شبکه یی، تجهیزکننده شبکه یی و همچنین شکل دهنده افکار عمومی و تحرک بخش حرکت ها و به عبارتی نوعی رهبری مجازی یاد می شود.
یکی از خصایص عمده کیفی دیگر بویژه در ماهواره ها ارایه اطلاعات به صورت همسان و خطی در سطح زمان است. اگر گردش اطلاعات و اخبار در گذشته به صورت پلکانی و از بالابه پایین و از پایتخت به شهری عمده و سپس شهرهای کوچک و بعد روستاها در طول زمان بود این اطلاعات به صورت همزمان در همه مناطق جغرافیایی دریافت می شود و مخاطبان در هر نقطه یی از جهان همزمان آن اخبار و اطلاعات را دریافت می کنند. یکی از عمده ترین نتایج دریافت همزمان اطلاعات در سطوح ملی، منطقه یی و جهانی، پیدایش همزمان افکار عمومی هماهنگ و همزمان در سطوح ملی و منطقه ای است. به عنوان مثال حرکت کشتی ها برای درهم شکستن محاصره نوار غزه همزمان در تمام نقاط جهان به تحریک افکار عمومی در مخالفت با اسراییل و حمایت از بانیان حرکت کشتی ها منجر می شود و در سطح بین المللی ایجاد تحرک می کند.

3- متنوع شدن دریافت اطلاعات و همچنین بین المللی شدن ارائه اطلاعات زمینه مناسبی را برای آشنایی مخاطبان با فرهنگ ملل مختلف پدید می آورد و بنابراین می تواند در فرایند حرکت به پیش به کاهش تنش های جهانی منجر شود. ولی در عین حال نباید فقط جنبه مثبت آن را در مد نظر قرار داد.چه این وضعیت می تواند به وسیله ای برای مداخله سیاسی ، اقتصادی  و فرهنگی و هجوم همه جانبه فرهنگی نیز بیانجامد . به عبارتی در هم شکستن مرزها و ورود گستره امواج می تواند متضاد با بسیاری از سنتها و نگرشهای موجود در چارچوب های رسمی ملی باشد و تضادهای اجتماعی را اقزایش دهد . بی شک با پیشرفت تکنولوژی نمی توان جلوی ورود امواج و عملکرد  وسایل ارتباطی متنوع مثل اینترنت و موارد مشابه را گرفت اما حداقل کار ممکن در این زمینه این است که باید در سطح ملی با توجه به عوامل مختلف دست به یک برنامه ریزی دقیق و واقع بینانه زد که هم امکانات پیشرفت تکنولوژی را از نظر دور نداشته باشد و هم موقعیت فرهنگ ملی و نوع ارتباط آن با مسائل فرهنگی بین المللی را مد نظر قرار دهد . در عین حال باید طیف مخاطبان، سن آنها ، علائق و نیازهایشان نیز در این برنامه ریزی باید در نظر گرفته شود.




واژه کلیدی :بیداری اسلامی و واژه کلیدی :خاورمیانه و واژه کلیدی :جهان اسلام و واژه کلیدی :اعراب