بانک مقالات جهان اسلام

کشورهای اسلامی

نویسنده : محمد مصلحی ; ساعت ٦:٤۸ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٢٤ اسفند ۱۳۸٩

سایت تابناک              ٢١/١١/٨٩

بهرام امیر احمدیان*

در 22 دی‌ماه 1389 خبری منتشر شد مبنی بر اینکه حکومت تاجیکستان بخشی از خاک خود را به چین واگذار کرده است. اگرچه برخی جابه‌جایی‌ها در مرزهای قلمرو حاکمیتی کشورها ممکن است رخ بدهد، ولی این کار فرایندی پیچیده و قانونی را باید طی کند که یکی از آنها موافقت پارلمان است که نمایندگان ملت‌ها در آن نمایندگی دارند. اگر در کشوری انتخابات آزاد و سالم باشد، مصوبه پارلمان مصوبه ملت محسوب می‌شود ولی اگر نمایندگان پارلمان‌ها بجای اینکه از یک فرایند سالم انتخابات به مجلس راه یافته و «وکیل ملت» باشند، از طریق تقلب در انتخابات یا تضییقات و قوانین دست‌و‌‌پا گیر و غیردموکراتیک به مجلس راه یافته و «وکیل دولت» باشند مساله متفاوت است. انقلاب‌های رنگین در اعتراض بدین‌گونه انتخابات در فضای شوروی سابق رخ داده است.

اکنون مردم عادی و بسیاری از روشنفکران ملی تاجیکستان به این مصوبه مجلس اعتراض دارند و در تاجیکستان که یک کشور کوچک با مساحت 143100 کیلومتر مربع است، واگذاری 1100 کیلومتر مربع، مساله آفرین است. در همین فضاست که معترضین به علت نداشتن نمایندگان ملی در پارلمان و نداشتن روزنامه آزاد و رسانه دیداری و شنیداری (رادیو و تلویزیون)‌های ملی، به فیس بوک متوسل شده‌اند و صفحه‌یی با 50 هزار عضو در نظر گرفته شود که کشوری فقیر چون تاجیکستان که امکان دسترسی به اینترنت به جهت فقر اقتصادی برای مردم بسیار دشوار است، این رقم شگفت‌آور است.

با تصویب نهایی پروتکل تعیین خطوط مرزی میان تاجیکستان و چین در جلسه مجلس نمایندگان پارلمان تاجیکستان، 1112 کیلومتر مربع از قلمرو تاجیکستان به چین واگذار کرد. محی‌الدین کبیری به هنگام بررسی پروتکل تعیین خطوط مرز با چین در پارلمان دو هفته قبل گفته بود که طبق ماده 7 قانون اساسی«حدود تاجیکستان تقسیم ناشده و دخل‌ناپذیر است». می‌دانیم که بین مرزهای امپراتوری روسیه و چین اختلافات زیادی وجود داشت که دو دولت به جهت صعوبت منطقه پامیر و ارتفاعات زیاد این منطقه کوهستانی موفق به حل آن نشده بودند.

این اختلافات به چین کمونیست و شوروی منتقل شد. در دوره جنگ سرد حل این اختلافات به جهت امکان بروز تنش بین 2 ابر قدرت هسته‌یی وجود نداشت. پس از فروپاشی شوروی این مورد نیز در دستور کار بین 2 کشور قرار گرفت، ولی دیگر شوروی وجود نداشت و دولت‌های جایگزین آسیای مرکزی در این زمینه صاحب اختیارات بودند. در اواسط دهه 90 این موضوع به بحث گذاشته شد و با وساطت روسیه به‌عنوان برادر بزرگ این کشورها با چین به گفت‌وگو نشستند و مساله خود را در یک پیمان همکاری که شانگهای نام داشت حل کردند. بعدها از سال 2001 به بعد دولت‌های آسیای مرکز ی همراه با روسیه و چین (بدون حضور ترکمنستان و ازبکستان (که کشور اخیر مرزی مشترک با چین ندارد) از سال 2005 به بعد) سازمان همکاری شانگهای را تاسیس کردند.

اعتراضات مردمی کارساز نشده و دولت ادعا دارد که کار او قانونی است. وزیر خارجه تاجیکستان گفته که قانون اساسی این کشور در سال 1994 تصویب شده و در آن زمان خطوط مرزی با هیچ کشور همسایه تاجیکستان مشخص نشده بود.

به گفته او، نخستین سند حقوقی در این زمینه پروتکل تصویب شده با چین است که در 27 آوریل سال گذشته در شهر پکن از جانب وزرای خارجه تاجیکستان و چین امضا شده و از جانب پارلمان‌های هر دو کشور تصویب شده است.

گفته می‌شود 1142 هزار کیلومتر مربع از اراضی تاجیکستان که به اختیار چین گذاشته شده است، در مناطق دورافتاده کوهستانی در پامیر شرقی و در ارتفاع 3 هزار متری از سطح دریا واقع شده و در آنجا سکونتگاه انسانی وجود ندارد. اگرچه این مساله نادرست است و به صرف نبود زندگی در یک منطقه آن را می‌توان به کشوری دیگر واگذار کرد. در مقابل معترضان می‌گویند در این منطقه معادن ارزشمندی وجود دارد که دولت تاجیکستان با گرفتن رشوه از سرمایه‌داران چین این منطقه را عملا بفروش رسانده است.

آقای ظریفی، وزیر امورخارجه تاجیکستان امضای توافق در زمینه تعیین خطوط مرزی با چین را یک «پیروزی دیپلماسی تاجیکستان» خواند. به گفته آقای ظریفی میان تاجیکستان و چین سه منطقه مورد مناقشه «وادی مکانسو»، «اغبه قرازاق» و «پامیر شرقی» که مساحت عمومی‌اش 28 هزار و 412 کیلومتر را تشکیل می‌داد، وجود داشت. این مناطق در دور افتاده‌ترین منطقه مرزی با چین در شمال شرقی چین و در منطقه استان خودمختار بدخشان کوهستانی واقع است.

گفته می‌شود که مذاکرات تاجیکستان و چین بر سر این مناطق در ماه ژانویه سال 1993 شروع شد و هیات تاجیکستان نخست در هیات مشترک روسیه، قزاقستان و قرقیزستان با چین مسائل مرزی را بررسی کردند. ولی در پی مذاکرات دو جانبه تاجیکستان و چین در ماه اکتبر سال 1999، در نهایت تاجیکستان 1112 کیلومتر مربع قلمرو خود را که تنها 5/ 5 درصد مناطق مورد بحث و اختلاف تاجیکستان و چین را تشکیل می‌داد، در اختیار چین گذاشت و اکنون سند این واگذاری به تایید پارلمان تاجیکستان رسیده است.

از سویی دیگر ادعای چینی‌ها شک بر‌انگیز‌تر است. آنها ادعا می‌کنند که بین خانات (پادشاهی) چین و دولت پادشاهی روسیه در قرن 19 میلادی سندی امضا شده بوده است که نشان می‌دهد این بخش از قلمرو تاجیکستان در آن زمان به چین متعلق بوده است. روشنفکران تاجیک می‌گویند اگر استناد به گذشته و تملک تاریخی بر منطقه‌یی می‌تواند دلیلی برای بازگرداندن مناطق باشد، پس باید سرزمین‌های ایرانی در قفقاز و آسیای مرکزی که بر اساس معاهدات تحمیلی از ایران زمین جدا شده‌اند، بازگردانده شود.

بر اساس آنچه در صفحات فیس بوک منتشر شده است، روند رویدادها نشان می‌دهد که جامعه تاجیکستان با ساختارحکومتی بسته موجود، دیگر نمی‌تواند در برابر خواسته‌های دموکراتیک مردم و رشد آگاهی و بازیابی هویت ملی تاجیکان مقاومت کند و فضای مجازی همچون آنچه در خاورمیانه در حال وقوع است تاجیکستان را نیز می‌تواند فرا گیرد. مردم تاجیکستان در بدترین شرایط اقتصادی بسر می‌برند که بیشتر ناشی از طبیعت خشن آن و نبود مدیریت کارآمد بر این سرزمین است.


*استاد دانشگاه و کارشناس مسائل روسیه و آسیای میانه و قفقاز




واژه کلیدی :تاجیکستان و واژه کلیدی :آسیای مرکزی و قفقاز