بانک مقالات جهان اسلام

کشورهای اسلامی

نویسنده : محمد مصلحی ; ساعت ٢:٥٦ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٢۱ دی ۱۳۸٩

نویسنده: احسان تقوایی‌نیا

سایت ایراس      ١٨/١٠/٨٩


مقدمه
ازبکستان پرجمعیت‌ترین و با‌ثبات‌ترین کشور در منطقه آسیای مرکزی است و همچنین مقتدرترین قدرت نظامی را در منطقه دارد. موقعیت جغرافیایی ازبکستان که به جایگاه ژئو استراتژیکی این کشور کمک فراوانی کرده، باعث شده این کشور تلاش کند تا خود را به عنوان قدرت مسلط در منطقه نشان دهد. از سال 1990 تا کنون که اسلام کریم اف در راس قدرت است، این کشور در جستجوی بازی کردن نقش رهبری در منطقه بوده و با وجود حفظ رابطه با روسیه و چین، پیوندهای عمیق و نزدیکی را با آمریکا ، اتحادیه اروپا و ناتو برقرار نموده است. ازبکستان بیش از هر کشور دیگری در منطقه آسیای مرکزی عامل واگرایی است و بیشتر خود را با کشورهای غربی و آمریکا  هم‌سو می‌داند. اگر چه حوادث اندیجان در سال 2005 باعث از هم پاشیدگی روابط گرم و صمیمی آمریکا  با ازبکستان شد، اما دور جدید همکاری‌های مختلف میان ازبکستان با آمریکا  و ناتو از جمله در زمینه نظامی مدتها است که به طور جدی آغاز شده است.

 

 
ازبکستان و ناتو
از نظر برخی از تحلیل‌گران بین‌المللی ازبکستان در آسیای مرکزی تنها کشوری است که پتانسیل منحصر به فردی را برای تثبیت نقش خود به عنوان قدرت منطقه‌ای دارد، به طوری که نقش این کشور به عنوان قدرت منطقه‌ای در آسیای مرکزی از روزهای اولیه اقتدار و فرمانروایی شوروی به رسمیت شناخته شده بود.(1) با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی وضعیتی پدید آمد که ناتو بتواند منطقه امنیتی خود را گسترش دهد و به این منظور این سازمان از سه روش ایجاد شورای همکاری آتلانتیک شمالی، اجرا گذاشتن طرح مشارکت برای صلح و نهایتا از طریق همکاری‌های انفرادی با کشورهای منطقه استفاده کرده است.(2) در این میان شاید بتوان ازبکستان را در میان کشورهای مستقل هم‌سود فعال ترین کشور دانست که از طریق ناتو در سال 1994 به منظور تقویت همکاری بین ناتو و کشورهای اروپای شرقی و جمهوری‌های شوروی همراه با برنامه های مشترک آموزش و تمرینات نظامی قبول مسولیت کرده و خود را به انجام آن ملزم نموده است. ازبکستان از 13 ژوئیه 1994 به برنامه ناتو موسوم به "همکاری در راه صلح" پیوسته و از سال 1996 کمک‌هایی شامل آموزش کادر نظامی و فناوری برنامه‌ریزی‌های غیر‌نظامی را از این سازمان دریافت کرده است.(3)
دیدگاه برخی از دولت‌های آسیای مرکزی و از جمله ازبکستان  بر این مبنا استوار است که با پیوستن به طرح مشارکت برای صلح می‌توان به دو هدف عمده کاهش وابستگی نظامی به روسیه و نوسازی امکانات و تجهیزات نظامی و تقویت حاکمیت ملی دست یافت. در این میان کشور ازبکستان نیز جهت هموار کردن راه خود در همکاری بیشتر با نهاد های غربی از جمله ناتو از پیشنهاد مسکو مبنی بر انجام اصلاحات در نیروهای نظامی کشورهای مستقل هم‌سود برای ایجاد یک ساختار مشترک نظامی حمایت نکرده است و بیشتر برای همکاری با نهاد های غربی همچون ناتو مشتاق می‌باشد. روابط ناتو و ازبکستان در سال 1992 و زمانی آغاز شد که ازبکستان به شورای همکاری پیمان آتلانتیک شمالی (که بعدها و در سال 1997 به طرح همکاری در قالب شورای اورا- آتلانتیک تغیر نام داد) پیوست و در سال 1995 و با امضای برنامه همکاری برای صلح (pfp) توسط ازبکستان توسعه یافت. در همین سال ازبکستان یک توافق امنیتی را نیز با ناتو امضا کرد. روند صعودی در روابط ناتو و ازبکستان در سال 2002 و با برنامه پروسه‌ای حمایت ازبکستان از اصلاحات داخلی و نقش این کشور در فعالیت‌های طرح همکاری برای صلح ادامه پیدا کرد. اما روند رو به رشد همکاری‌های ازبکستان و ناتو در سال 2005 و به دنبال وقوع حوادث اندیجان در کشور ازبکستان تا اندازه زیادی کاهش پیدا کرد.(4)
طبق تصمیمات اتخاذ شده در نشست ناتو در استانبول، برنامه‌های آن بر مشارکت با کشورهای دو منطقه مهم و استراتژیک آسیای مرکزی و قفقاز تمرکز یافت. برای این منظور یک نماینده ویژه از سوی دبیر کل ناتو برای دو منطقه مذکور منصوب شد. این تدابیر با هدف تقویت توان ناتو در ارائه کمک‌ها و توصیه‌های مورد نیاز خاص هر یک از کشورهای مذکور و همکاری بیشتر در زمینه نهادسازی و اصلاحات دفاعی و مبارزه با تروریسم طراحی شده‌اند. به طور کلی به استثنای وقفه‌ای که در روابط ناتو و ازبکستان در سال 2005 و به دنبال حوادث اندیجان رخ داد دو طرف فعالانه همکاری و اتحاد با یکدیگر را به مرور زمان ادامه داده‌اند. از سال 2002 به بعد ازبکستان نقش کلیدی را در حمایت از عملکرد نیروهای ائتلاف در افغانستان ایفا کرده است. ازبکستان اجازه استفاده از قلمرو هوایی کشورش را برای حمل کالاهای ترانزیتی جهت نیروهای ناتو و ائتلاف در افغانستان را صادر کرده است. ناتو نیز از پروسه اصلاح نهادی و دموکراتیک سازی در ازبکستان و مخصوصا در زمینه‌های دفاعی و امنیتی حمایت می‌کند.(5)
کارشناسان امور بین‌المللی همواره بر اهمیت و در ابتکار عمل ازبکستان در جنگ افغانستان و تثبیت سیاست و موقعیت اجتماعی- اقتصادی در این کشور و نیاز به افزایش تلاش برای جنگ و پیکار علیه تروریسم بین‌المللی تاکید کرده‌اند. این تحلیل‌گران همچنین بر این اعتقادند که ازبکستان مهمترین کشور در منطقه آسیای مرکزی است که می‌تواند به اندازه کافی حلال مشکلات افغانستان باشد. ابتکار عمل ازبکستان در ایجاد گروه 6 +3 (کشورهای همسایه افغانستان، روسیه، آمریکا و ناتو ) و همکاری سازمان ملل متحد مهمترین تلاش برای مکانیزم دهی و سازماندهی پروسه تجدید افغانستان به شمار می رود. (6) به عقیده اسلام کریم‌اف، رئیس جمهور ازبکستان استراتژی ناتو در افغانستان نتیجه دلخواه را نداده است و طرح ازبکستان می‌تواند باعث حل مشکلات موجود در افغانستان گردد. درک تشدید علاقه مندی ازبکستان در حل مشکلات افغانستان از این نظر حائز اهمیت می‌باشد که این کشور در سالهای اخیر تمایل چندانی از خود در این زمینه نشان نداده است.(7)
رابرت سیمونز، نماینده ویژه ناتو در چارچوب سفر خود به ازبکستان افزوده بود که گسترش روابط ناتو با ازبکستان در چارچوب برنامه‌های "بنیاد اعتماد" و " دانش برای صلح امنیت" پیگیری می‌شود. سیمونز با ارزیابی سهم کشورهای عضو ناتو در بازسازی خرابی‌های افغانستان، ازبکستان را همکار کلیدی ناتو در منطقه عنوان کرده و اظهار داشته است که ناتو برای تلاش های ازبکستان در تامین امنیت و صلح در افغانستان  و کمک به توسعه اقتصادی و اجتماعی در این کشور ارزش زیادی قائل است.(8) سیمونز همچنین در دیدار خود در مراسم اختتامیه پروژه استفاده از سوخت "موشک melanc" شرکت کرده و عنوان کرد که همکاری‌های ازبکستان و ناتو در آینده نیز روند رو به رشد خود را ادامه می‌دهد. این پروژه توافقنامه‌ای در خصوص تامین و تجهیز پروژه استفاده از سوخت "موشک melanc" است که در ماه نوامبر سال 2008 بین ناتو و ازبکستان به امضا رسیده است.(9)

 

 
آمریکا  و همکاری‌های نظامی با ازبکستان
سابقه حضور آمریکا  در منطقه آسیای مرکزی، منطقه‌ای که حیات خلوت روسها محسوب می شود به حوادث 11 سپتامبر 2002 باز می گردد. این واقعه بهانه لازم را برای حضور آمریکا ‌یی‌ها در منطقه آن هم با تایید روسیه فراهم آورد. هر چند در میان کشورهای آسیای مرکزی مخالفت چندانی با حضور آمریکا  در این منطقه به چشم نمی‌خورد اما ازبکستان پا را از این فراتر نهاده و در کشور خود اجازه تاسیس پایگاه نظامی به آمریکا یی‌ها را داده است. از سال 1999 تا کنون که کمیسیون مشترک ازبکستان- آمریکا  در تاشکند تشکیل شد و چندین توافقنامه از جمله مبارزه علیه تروریسم و همکاری مشترک بین دو وزارت خانه دفاع دو کشور منعقد شد، ازبکستان همواره به آمریکا  به عنوان متحدی اساسی نگریسته است. ازبکستان علاوه بر داشتن بزرگترین نیروی نظامی و بیشترین جمعیت در منطقه آسیای مرکزی در منطقه مجاور با کشور افغانستان قرار گرفته است و این مساله باعث اولویت‌دار شدن این کشور برای آمریکا  جهت کمک نظامی و همکاری های گسترده نظامی در منطقه شده است. مجموع کمک‌هایی که آمریکا  از سال 1992 تا سال 2008 و به طور عمده در امور نظامی به ازبکستان نموده، مقادیر قابل توجهی را به خود اختصاص داده است. این مساله نشانگر عزم جدی آمریکا  برای پیوندهای محکم بین ازبکستان و آمریکا است. در دولت اوباما نیز گفتگوهای سالانه در سطح مقامات عالی جهت بالا بردن همکاری‌ها و مشارکت بیشتر صورت گرفت و در این رابطه اولین جلسه مشورت سالانه بین طرفین در اواخر دسامبر 2009 با دیدار هیات آمریکایی با نمایندگان ازبک به رهبری ولادیمیر نوروف، وزیر خارجه این کشور برگذار شد.(10)
این قسمتی از پروژه عظیم آمریکا برای ارتقای نقش ترانزیتی دولت‌های باقی مانده از شوروی برای حمایت از گسترش حضور سربازان آمریکایی در افغانستان به دنبال قطع مسیر تهیه تدارکات از طریق پاکستان و ضرورت کشورهایی مانند ازبکستان برای آمریکا جهت پیشبرد اهداف خود در افغانستان شد. حضور گسترده آمریکا در ازبکستان و سایر کشورهای آسیای مرکزی است موجبات اعتراض روسها را پدید آورده است.(11) اگر چه حادثه اندیجان در سال 2005 باعث رکود روابط گرم و صمیمی آمریکا و ازبکستان شد و آمریکایی‌ها مجبور شدند پایگاه هوایی خان آباد در ازبکستان را ترک کنند اما دور جدید همکاری‌های ازبکستان امکانات زیادی را در اختیار ارتش آمریکا  قرار داده است تا به ادامه تدارکات و پشتیبانی نیروهای ناتو و ائتلاف در خاک افغانستان و پاکستان ادامه دهد.(12) اخیرا نیز ازبکستان و آمریکا  برای همکاری‌های دوجانبه امنیتی در سال 2011 به توافق رسیدند. این توافق در جریان سفر جیمز مایتس، فرمانده کل نیروهای مرکزی آمریکا  به تاشکند و در توافق با بردیف، وزیر دفاع ازبکستان امضا شده است. طبق این برنامه وزارت دفاع ازبکستان و ستاد مرکزی نیروهای مسلح آمریکا در سال آینده همزمان با اجرای تدابیر مشترک دفاعی، رزمایش و دوره‌های مشترک آموزش نظامی نیز برگزار می کنند. سفر مقام ارشد نظامی آمریکا  به ازبکستان در حالی صورت گرفت که قبل از آن نیز مایکل گیل مری هاستیج، فرمانده عالی رتبه ارتش آمریکا  که فرمانده ستاد مرکزی نیروی هوایی ارتش آمریکا  در جنوب غرب آسیا است نیز به ازبکستان سفر کرده بود.(13)
با نزدیک شدن به پایان سال جاری میلادی دیدار و گفتگوهای مقامات آمریکایی با مسئولان ازبک بیشتر شده است و این امر ناشی از مقررات مصوبه شماره 1258 است که ماه فوریه سال جاری توسط رئیس جمهور ازبکستان به تصویب رسیده بود. این سند طیف وسیعی از موضوعات را در راستای گسترش همکاری‌های تاشکند _واشنگتن در بخش‌های مختلف برای سال 2010 میلادی در نظر می‌گرفت. اکنون مقامات آمریکایی بر تحرکات خود افزوده‌اند، تا در قالب این مصوبه به توافق‌های بیشتری با دولت ازبکستان دست یابند. سفر اخیر "جیمز ماتیس"، فرمانده مرکز فرماندهی ارتش آمریکا به ازبکستان در روزهای 15 – 17 نوامبر در همین راستا قابل ازریابی است. در دیدار وی با مقامات ازبک مسائل مختلف در بخش‌های فنی، مهندسی، آموزش و ... بررسی شد، اما اصلی‌ترین انگیزه سفر جیمز ماتیس به آسیای مرکزی و از جمله به ازبکستان حل مشکلات مربوط به تسریع عملیات انتقال محموله‌های مورد نیاز نیروهای نظامی ناتو و آمریکا از طریق ازبکستان به افغانستان است. با توجه به تشدید درگیری ها در مناطق مختلف افغانستان این موضوع عامل اصلی تحرکات جدید آمریکا در آسیای مرکزی می‌باشد.(14) افزایش سفر مقامات آمریکایی و از جمله مقامات نظامی به ازبکستان حاکی از گسترش همکاری‌های نظامی و امنیتی بین دو کشور است و این فرضیه را تداعی می‌کند که شاید آمریکا‌یی‌ها در فکر استقرار دوباره پایگاه نظامی در ازبکستان هستند. با وجود انکار مکرر مقامات آمریکا مبنی بر تلاش‌ برای بسط حضور نظامی در ازبکستان، شواهد موجود گواه آن است که مقامات این کشور اقدامات عملی برای متقاعد کردن مقامات ازبک برای ایجاد پایگاه نظامی در این کشور را از چندی پیش آغاز کرده‌اند. البته این احتمال وجود دارد که استقرار مجدد پایگاه نظامیان آمریکایی در ازبکستان در پوشش نیروهای ناتو انجام شود.

نتیجه‌گیری
اگر آمریکا و نهاد های غربی مانند ناتو در پی حوادث اندیجان روابط خود را با ازبکستان محدود کرده بودند، اما امروزه منافع ژئوپلیتیک غرب ایجاد می‌کند که نقض حقوق بشر در ازبکستان را نادیده بگیرد. با وجود سابقه اسفناک حقوق بشر در ازبکستان، دولت این کشور همواره یکی از دریافت‌کنندگان کمک‌های فراوان نظامی و امنیتی از آمریکا  بوده است. درباره ناتو نیز باید گفت که هر چند نشانه‌ای از درگیر شدن گسترده این سازمان در ازبکستان و یا فروش و عرضه تسلیحات نظامی به این کشور وجود ندارد، اما با این حال ناتو نقش مهمی را در تکمیل ظرفیت دفاعی ازبکستان داشته است. ازبکستان از طریق برنامه مشارکت برای صلح به امکانات آموزشی و نظامی ناتو دسترسی پیدا می‌کند. نکته مهم در زمینه همکاری‌های نظامی آمریکا و ناتو با ازبکستان درگیر بودن آنها در افغانستان است در غیر این صورت شاید ازبکستان اهمیت چندانی در سیاست خارجی آمریکا  و ناتو نداشته باشد. به طور کلی می‌توان نتیجه گرفت که آمریکا و ناتو از ازبکستان به عنوان ابزاری برای پیشبرد اهداف خود در افغانستان بهره می‌برند.
 
منابع
(1).shirin hanter ,centeral asia since independence,London,1996,p154.
(2).نماینده دبیر کل ناتو با مقامات ازبک گفتگو کرد.22/8/1389.
http://iran-forum.ir/thread-9335html.
(3).شربانی، قوام، گسترش ناتو به آسیای مرکزی و امنیت ملی ایران، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، 1388،ص151.
(4).NATO’s relations with Uzbekistan.2010.
http://www.natoint/ishes/nato-uzbekistan.index.html
(5).NATO Secretary General's Special Representative appreciates Uzbekistan’s efforts on Afghan settlement
http//:www.entrend.az/news/politics/foreign1766867html
(6).American experts visit Uzbekistan,2009
http://www.gov.uz/en/press/politics/3597
(7).تشدید تلاشهای همسایگان و ضرورت هوشیاری بیشتر دولتمردان افغانستان، آژانس خبری کوکچه، 27/8/1389
http://www.kokchapress.com/index.php?option=com_content&view=article&id=19272:1389-08-17-07-32-58&catid=8:1389-02-10-02-56-29
(8).نماینده دبیر کل ناتو با مقامات ازبک گفتگو کرد.22/8/1389.
http://www.iran-forum.ir/thread-93355-html
(9).نماینده ویژه ناتو از تلاشهای ازبکستان در حل مشکلات افغانستان تجلیل کرد.25/8/1389.
wap:trend-az/fa/page/1767042/
(10).ابوالحسن شیرازی، و مجیدی، محمد رضا، سیاست و حکومت در آسیای مرکزی، تهران: قومس، 326.
(11).Lora lumpe a timeline of u.s military aid cooperation with Uzbekistan October 2010, centeral Eurasia projct occasional paper series no2.p.6
(12).Uzbekistan announces air transit for NATO Afghan operations,may 2009.
http://www.defencetalk.com/air-transit-for-nato-afghan-operations-18800/
(13).سفر یکی از فرماندهان عالی رتبه ارتش آمریکا به ازبکستان، خبرگزاری فارس.29/8/1389http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8908260384
(14).ازبکستان و سفرمقام ارشدنظامی آمریکایی به این کشور. ایران شرقی، 5/9/1389.
http://iransharghi.com/index.php?newsid=4192.



واژه کلیدی :ازبکستان و واژه کلیدی :ناتو و واژه کلیدی :امریکا و واژه کلیدی :نظامی