بانک مقالات جهان اسلام

کشورهای اسلامی

نویسنده : محمد مصلحی ; ساعت ۳:۱٧ ‎ب.ظ روز دوشنبه ۸ آذر ۱۳۸٩

سایت ایراس    -     89/09/07

نویسنده: فاطمه عطری


تاجیکستان از جمله کشورهای استقلال یافته از شوروی است که فرآیند دولت‌سازی خود را با جنگ داخلی آغاز کرد. این جنگ که طی دهة 1990 با فراز و فرودهای مختلف ادامه داشت و خسارت‌های زیادی را به این کشور وارد کرد، در نهایت با میانجی‌گیری برخی کشورهای منطقه‌ای از جمله ایران و روسیه به پایان رسید و پیمان صلحی میان طرف‌های درگیر منعقد شد. هرچند به تبع این پیمان، تاجیکستنان طی دورة آرامی را پشت سر گذاشت، اما از همان ابتدا تأکید می‌شد که این صلح شکننده بوده و قدرت‌یابی گروه‌های معترض به این پیمان می‌تواند تنش‌هایی را در آینده برای این کشور ایجاد کند. بر این اساس، خشونت‌های مسلحانة اخیر در تاجیکستان که طی سال‌های اخیر بی‌سابقه بوده و تلفاتی را نیز به جای گذاشته، به وجود همین بسترهای خشونت نسبت داده می‌شود که احتمال بروز آن در آینده با ابعاد وسیع‌تر نیز دور از انتظار دانسته نمی‌شود.
 
بروز تنش‌های مسلحانه 
موج جدید تنش‌ها و برخوردها در طول سه ماه گذشته نشان دهنده تجدید حیات شبه‌نظامیان اسلام‌گرا در تاجیکستان پس از یک دوره طولانی آرامش نسبی از زمان پایان جنگ داخلی این کشور در سال 1997 است؛ تنش‌هایی که می‌تواند برای امنیت آسیای مرکزی و حوزه‌های پیرامونی نگران کننده باشد. شروع نگران کننده ناآرامی‌ها از شب ‌22 ‌اوت ‌بود که بیست ‌و ‌پنج ‌زندانی ‌متهم ‌به ‌جنایات ‌سنگین ‌(از‌جمله اقدام ‌علیه ‌دولت) ‌از ‌زندان ‌کمیته ‌امنیت ‌ملی ‌تاجیکستان ‌فرار ‌کردند و ‌تعقیب ‌آن‌ها ‌به ‌عملیات ‌جنگی ‌واقعی ‌تبدیل ‌شد. ‌روز‌ بعد ‌در ‌خجند ‌عمل ‌تروریستی ‌رخ ‌داد. این حمله به اکمل کریم‌اف و برادرش "فردوس کریم‌اف" از هواداران حرکت اسلامی ازبکستان نسبت داده شده که در جریان آن "اکمل ‌کریم‌اف صبح روز سوم سپتامبر (12 شهریور) با یک دستگاه خودرو حامل مواد منفجره با ورود به محوطه ورودی شعبه منطقه‌‌ای‌ مبارزه با جنایات سازمان ‌یافته واقع در شهر خجند، خود را منفجر کرد. [1]
‌سپس ‌انفجار ‌در ‌یک ‌کلوپ ‌شبانه در دوشنبه ‌و ‌حملات ‌شبه‌نظامیان ‌به ‌سربازان ‌ارتش ‌تاجیکستان ‌در ‌دره ‌«رشت» به وقوع پیوست. ‌اوایل ‌ماه ‌اکتبر نیز، ‌28 ‌نظامی ‌بر ‌اثر سقوط ‌بالگرد ‌می- 8 ‌کشته‌شدند ‌که ‌احتمال می‌رود توسط ‌شبه‌‌نظامیان ‌سرنگون ‌شده باشد.[2] اما موج اصلی درگیری‌ها حدود یک ماه قبل در پی حمله شبه‌نظامیان مسلح مخالف دولت تاجیکستان در منطقه رشت حدود 200 کیلومتری شرق این کشور به کاروان کامیون‌های وزارت دفاع آغاز شد که در بالا اشاره شد. طبق آمارهای رسمی بر اثر این حمله که 19 سپتامبر در ناحیه "کمراب" واقع در حومه مرکز رشت اتفاق افتاد 25 نظامی کشته و 15 تن دیگر به شدت زخمی شدند. به دنبال این حمله، دولت این کشور عملیاتی را بر ضد مخالفان مسلح در این ناحیه صورت داد و تاکنون بر اساس آماراعلام شده از سوی وزارت کشور تاجیکستان بیش از 10 نفر از اعضای این گروه کشتهشده‌اند.[3]
مقامات تاجیکستان مسوولیت این حمله را متوجه 'عبدالله رحیم‌وف' مشهور به ملا عبدالله و 'علاءالدین دولتف' معروف به علی بیدکی دو تن از فرماندهان پیشین مخالفان دولت در جنگ داخلی بین 1992 تا 1997 این کشور کرده اند که توافقنامه آشتی بین دولت و مخالفان را نپذیرفتند و نیروهای خود را در ساختارهای نظامی تاجیکستان ادغام نکردند.[4] وزیر کشور تاجیکستان نیز اعلام کرد ملاعبدالله قصد ایجاد یک پایگاه تروریستی بین‌المللی در این منطقه را دارد. به گفته وی ملاعبدالله با این هدف چند ماه پیش از افغانستان عازم تاجیکستان شده‌ است و اعضای این گروه‌ها با سلاح‌های خودکار کلاشینکوف، مسلسل و خمپاره انداز، موشک انداز و نارنجک مسلح بوده و در مناطق دور دست کوهستانی موضع گرفته‌اند. همچنین تعداد زیادی از اعضای گروه "القاعده" از طریق مرز مشترک افغانستان و تاجیکستان وارد کشورهای منطقه آسیای‌ مرکزی از جمله تاجیکستان شده اند که عمدتا نیز عامل قاچاق مواد مخدر می‌باشند.[5]

اسلام‌گرایی در تاجیکستان؛ نشانه‌ها و دلایل
اما در تاجیکستان مهم‌ترین چالش اینک تقابل بین قرائت رسمی و دولتی از اسلام و تمایلات اسلامی خارج از چارچوب این نگرش در جامعه است. نگرانی‌های مقامات تاجیکستان از گسترش اسلام تندرو و یا حداقل مخالف با قالب‌های رسمی‌در این کشور در جریان سفر امام علی رحمان رئیس جمهور این کشور به ولایت ختلان آشکار شد. در اواخر ماه اوت وی در جریان ملاقات باساکنان ناحیه فرخار ولایت ختلان از ساکنان کشور دعوت کرد، تا فرزندان خود را که در مدرسه‌های کشورهای اسلامی‌ تحصیل می‌کنند، به وطن بازگردانند. رئیس جمهوری تاجیکستان هشدار داد که در غیر این صورت "آنها همه تروریست و افراط‌گرا می‌شوند."[6] به گفته منابع کمیته دین تاجیکستان، بیش از 1400 تن از جوانان تاجیک هم اکنون در دانشگاه‌های اسلامی ‌کشورهای خارجی تحصیل می‌کنند که اغلب توسط سهمیه‌های گروه‌ها یا سازمان‌های مذهبی خارجی برای تحصیل به کشورهای اسلامی رفته‌اند و فعالیت این افراد در خارج کشور تحت نظارت نیست. اما در صورت بازگشت به وطن می‌توانند در دانشکده دولتیاسلامی و یا 15 مدرسه دیگر اسلامی‌در تاجیکستان تحصیل کنند. البته در حالی که مسئولان کمیته دین تاجیکستان نحوه بازگشت دانشجویان تاجیک از دانشگاه‌های اسلامی‌ کشورهای خارجی را داوطلبانه ارزیابی می‌کنند، اما دولت در این مورد با برخی از کشورهایاسلامی وارد مذاکره گردید. برای مثال پس از دیدار پرویز مشرف، رئیس جمهور وقت پاکستاناز تاجیکستان در اواخر ماه مه سال 2002، بیش از 70 تن از دانشجویان تاجیک که در مدارس اسلامی پاکستان تحصیل می‌کردند، به اجبار به وطن بازگردانده شدند.[7]
همچنین به تازگی 9 تبعه این کشور کهاعضای 2 خانواده بوده و در مدارس دینی در شهر زاهدان در جنوب شرق ایران تحصیل می‌کردند بر اساس تقاضای مقامات رسمی تاجیکستان از ایران اخراج شده‌اند.[8] از طرفی چندی پیش تلویزیون تاجیکستان در گزارشی اعلام کرد که 80 تن از جوانان تاجیک در چند سال اخیر به عضویت حرکت اسلامی ازبکستان در آمده‌اند.[9] تمایل به اسلام در تاجیکستان بدون در نظر گرفتن گرایشات افراطی یا غیر افراطی آن دلایل چندی دارد. "امام‌علی رحمان" رئیس جمهور تاجیکستان که در آغاز رسیدن به قدرت در سال 1992 میلادی فعالیت حزب نهضت اسلامی‌ را ممنوع کرده بود، پس از گذشت پنج سال و در پی امضای معاهده صلح و سند تفاهم ملی با اتحاد نیروهای مخالفان پیشین دولت که بخش عمده آن ‌را اعضا و طرفداران این حزب تشکیل می‌دادند، بار دیگر به آنان اجازه فعالیت داد و تعدادی از نمایندگانش را وارد کابینه دولت کرد.
اما با پایان جنگ داخلی و ادغام نسبی نیروهای مخالف در درون ساختارهای قانونی، این نیروها بتدریج در حاکمیت مضمحل شدند. به نحوی که در شرایطی که قرار بود یک سوم مقام ها در قوه مجریه و قضائیه به مخالفان برسد، اما آنها هیچ جایگاه مهمی را در حکومت تاجیکستان کسب نکردند و البته با توجه به توافقات قبلی امکان اعتراض نیز وجود نداشت. اکنون پس از گذشت 13 سال از امضای توافقنامه صلح، دیگر هیچ یک از چهرهای‌ شناخته شده مخالفان پیشین از جمله اعضای حزب نهضت اسلامی در سمت‌هایمهم دولتی حضور ندارند. اما در همین حال در انتخابات اسفند ماه گذشته، بخش قابل ملاحظه‌ای از افراد واجد شرایط رای، از نمایندگان این حزب حمایت کردند و این نیز نگرانی تازه‌ای را برای نهادهای رسمی ایجاد کرده‌ است. در این انتخابات "محی‌الدین کبیری" و "عمر حسینی" رئیس و معاون حزب نهضت اسلامی به مجلس نمایندگان راه یافتند. 
اگر چه شاید بتوان گفت جمع زیادی از رای دهندگان با اعتراض به عملکردهای نادرست دولت و مقامات رسمی که موجب تضعیف پایه‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جامعه شده، به نهضت اسلامی رای دادند تا از متزلزل بودن پایه‌های مردمی دولت خبر دهند. فشار مستقیم و غیرمستقیم دولت بر حزب نهضت اسلامی و طرفدارانش نیز به دلیل همین نفوذ رو به افزایش این حزب در جامعه است. تصویب قوانین سخت‌گیرانه نسبت به رعایت چارچوب های اسلامی‌در این کشور مسلمان نیز مشکلات موجود را تشدید می‌کند. برای مثال ممنوعیت استفاده از حجاب در دانشگاه‌های این کشور، تشکیل پرونده جنایی علیه 20 تن از روحانیون استان ختلان به اتهام تعلیم و تدریس غیرقانونی احکام و معارف اسلامی برای 189 کودک و نوجوان بدون مجوز کمیته امور دین تاجیکستان[10] و توقیف گسترده آثار غیرمجاز تبلیغاتی (مذهبی)[11] در این کشور از آن جمله است که همه آنها اگر چه با در نظر گرفتن نگرانی مقامات تاجیکستان نسبت به گسترش بنیاد‌گرایی اسلامی‌ در این کشور با توجه به نزدیکی آن به مرزهای افغانستان قابل درک است، اما اغلب نتیجه معکوس دارد.

همسایگان تاجیکستان و چالش‌های این کشور
سیاست‌های دولت تاجیکستان ظاهرا در میان قدرت‌های منطقه نیز نگران کننده تلقی می‌شود. در تحلیلی روسی از سیاست خارجی تاجیکستان، «امام‌علی‌رحمان ‌اشتباهات ‌باقی‌یف ‌را ‌تکرار ‌می‌‌کند. ‌او ‌سعی ‌می‌‌کند ‌سیاست ‌خارجی‌ چندبرداری ‌را دنبال ‌کند ‌که ‌در ‌حقیقت ‌چیزی ‌جز تعامل بی‌نظم و ‌متناوب ‌با قدرت‌های ‌مختلف ‌خارجی نیست. همچنین در این میان، ‌گاهی ‌اسلام‌گرایان ‌را ‌تحت ‌پیگرد ‌قرار ‌می‌‌دهند ‌و‌ گاهی ‌به ‌صورت ‌نمایشی بر ‌اسلام و اسلام‌گرایی تأکید می‌شود. در ‌نتیجه این نوسانات، ‌همه ‌نیروهای ‌خارجی ‌از ‌تاجیکستان ‌روی ‌می‌‌گردانند ‌و ‌حمایت ‌خود‌را ‌از دولت ‌رحمان ‌سلب ‌می‌‌کنند.»[12] مقامات تاجیکستان دخالت خارجی در وقوع ناآرامی‌های کشور را رد می‌کنند (برخی کارشناسان به دست داشتن نیروهایی از ازبکستان و روسیه اشاره کرده‌اند) و وضعیت در شرق تاجیکستان را مربوط به فعالیت یک یا دو گروهک تروریستی می‌دانند که با سوءاستفاده از اوضاع ناامن در شمال افغانستان تلاش می‌کنند اوضاع تاجیکستان را دچار تنش کنند.[13] اما تنش‌‌های مسلحانه اخیر ‌نشاندهنده ‌توانمندی ‌و ‌یکپارچگی ‌همین گروهک‌ها است که ‌تا همین ‌اواخر ‌توجه ‌دولت ‌را ‌به ‌خود ‌جلب ‌نمی‌‌کردند.

نتیجه‌گیری
تنش‌های اخیر در این کشور با هر انگیزه‌ای که صورت گرفته باشد، دورنمای چندان دل‌پذیری از آینده آسیای مرکزی ترسیم نمی‌کند. هیچ یک از کشورهای منطقه از جمله ایران، ‌ازبکستان، ‌قرقیزستان و یا ‌روسیه ‌به ‌بی‌ثباتی ‌سیاسی ‌در ‌نزدیکی ‌مرزهای ‌خود ‌علاقمند ‌نیستند؛ زیرا ‌اکنون ‌ترانزیت ‌مواد ‌مخدر ‌از ‌طریق ‌تاجیکستان ‌در ‌حد ‌قابل قبولی ‌قرار دارد ‌ولی ‌در صورت بی‌ثباتی در تاجیکستان می‌‌تواند چند برابر افزایش یابد. تاجیکستان همچنین ‌با ‌خطر ‌اسلام‌گرایی افراطی ‌از ‌سوی ‌افغانستان ‌روبرو است و ‌اگر ‌افغانستان ‌به ‌دست ‌طالبان ‌بیافتد، ‌تاجیکستان ‌و سپس کل آسیای مرکزی و همسایگان آن قربانی ‌بعدی افراط‌گرایی و تروریسم و دخالت قدرت‌های بیگانه خواهند بود. در این میان سیاست ایران در تاجیکستان سیاست مناسبی است که بر مبنای دوستی با این کشور و بویژه توسعه مناسبات اقتصادی و فرهنگی بنا نهاده شده است. توسعه مناسبات اقتصادی دوجانبه با هدف کاهش مشکلات اقتصادی و نیز تلاش برای کاهش تهدیدات ناشی از تروریسم و افراط‌گرایی در منطقه می‌تواند اقدامات مناسبی برای بازگشت ثبات به این کشور باشد. بویژه آنکه ایران نیز از افراط‌گرایی و تروریسم موجود در منطقه صدمه دیده است و هرگونه تهدید جدید در منطقه از جمله در تاجیکستان و به دنبال آن حضور قدرت‌های خارجی، امنیت ایران را نیز تهدید خواهد کرد. در عین حال مقامات تاجیکستان نیز باید به این نکته توجه داشته باشند که نادیده گرفتن تمایلات اسلامی ‌در این کشور برعکس تصور آنها، مشکل افراط‌گرایی در این کشور را افزایش خواهد داد.

منابع
[1]. دستگیری یک گروه مظنون به حمله انتحاری در استان خجند تاجیکستان، سایت خبری تحلیلی ایراس، ۲۲ مهر ۱۳۸۹ 
http://iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=12161
[2]. تنش‌های مسلحان هدر تاجیکستان، ماکسیم آرتمی‌یِف، سایت خبری تحلیلی ایراس، ۲۷ مهر ۱۳۸۹
http://iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=12255
[3]. ادامه ناآرامی‌ها در شرق و شمال تاجیکستان، سایت خبری تحلیلی ایراس، 1 آبان 1389
http://iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=12290
[4]. کشته شدن هفت مخالف مسلح دولت تاجیکستان، سایت خبری تحلیلی ایراس، ۴ مهر ۱۳۸۹
 
http://iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=12012
[5]. تلاش ‌شبه‌نظامیان برای ایجاد پایگاه نظامی در شرق تاجیکستان، سایت خبری تحلیلی ایراس، ۲ آبان ۱۳۸۹
http://iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=12307
[6]. فراخوانی دانشجویان تاجیک از مدارس مذهبی خارجی، سایت خبری تحلیلی ایراس، ۲۲ مهر ۱۳۸۹
[7]. همان.
[8]. اخراج 9 تبعه تاجیک از ایران، سایت خبری تحلیلی ایراس، ۲۱ مهر ۱۳۸۹
http://iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=12052
[9]. 80 جوان تاجیک عضو حرکت اسلامی ازبکستان هستند، سایت خبری تحلیلی ایراس،  ۱۴مهر ۱۳۸۹
http://iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=12010
[10]. اعلام جرم پلیس تاجیکستان علیه 20 روحانی این کشور، سایت خبری تحلیلی ایراس، ۵ آبان ۱۳۸۹
http://iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=12334
[11]. آتش‌سوزی در مرکز فرهنگی نهضت اسلامی تاجیکستان، سایت خبری تحلیلی ایراس، ۳ آبان ۱۳۸۹
http://iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=12332
[12]. تنش‌های مسلحانه در تاجیکستان، ماکسیم آرتمی‌یف، سایت خبری تحلیلی ایراس، ۲۷ مهر ۱۳۸۹
http://iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=12255
[13]. رد دخالت خارجی در حوادث "رشت" از سوی تاجیکستان، سایت خبری تحلیلی ایراس، ۲۷ مهر ۱۳۸۹
http://iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=12240





واژه کلیدی :تاجیکستان و واژه کلیدی :امنیت