بانک مقالات جهان اسلام

کشورهای اسلامی

نویسنده : محمد مصلحی ; ساعت ۸:٠٦ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ۳۱ فروردین ۱۳۸٩

سایت ایراس

٢٩/٠١/٨٩

نویسنده: فاطمه عطری


مقدمه
دولت تاجیکستان به تازگی دور جدیدی از مقابله با گروه های افراط گرای اسلامی را آغاز کرده که محاکمه و محکومیت تعداد زیادی از شهروندان این کشور به اتهام عضویت درگروه ها و سازمان های افراطی نیز در همین راستا صورت گرفته است. شروع این مبارزه البته پس از حوادث 11 سپتامبر و در سال 2001 میلادی بود. به گونه ای که از آن زمان تاکنون فعالیت 12 سازمان، تشکیلات و جریان‌ تندرو توسط دادگاه عالی تاجیکستان در قلمرو این کشور ممنوع اعلام شده است. هرچند دولت تاجیکستان هدف از تشدید تقابل با این گروه‌ها را مبارزه با روندهای بی‌ثبات‌ساز کشور عنوان کرده، اما تحدید فعالیت برخی سازمان‌های مذهبی قانونی، اسباب انتقاد گروه‌های مختلف از این اقدامات دولت بوده است.[1]
نگرانی از افراط گرایی مذهبی در میان کشورهای آسیای مرکزی امری است که نمی توان آن را انکار کرد. از آغاز استقلال این کشورها، اسلام در آنها حیات تازه ای یافت و در همین حال دخالت دین در امور کشور و نیز حمایت کشورهای خارجی از انواع فرقه ها و ادیان در این منطقه به نگرانی دائمی این کشورها تبدیل شد. ظهور طالبان در افغانستان و تروریسم برخاسته از بنیادگرایی مذهبی در این کشور، به این نگرانی دامن زد و در این میان دولت تاجیکستان بواسطه دارا بودن مرز مشترک با افغانستان مشکلات بیشتری را متحمل گردید.
پس از حوادث 11 سپتامبر مبارزه دولت تاجیکستان با افراط گرایی مذهبی و خطری که از ناحیه آن متوجه این کشور بود، وارد مرحله جدیدی شد. به عنوان مثال بر اساس مصوبه دادگاه عالی تاجیکستان، از سال 2001 تاکنون، سازمان‌های "حرکت اسلامی ترکستان شرقی "، "حرکت اسلامی ازبکستان "، "گروه طالبان "، " اخوان المسلمین "، "لشکر طییبه "، "جماعت التبلیغ "، "حرکت اسلامی پاکستان "، سازمان مبلغ دینی "تبلیغات "، سازمان "تاجیکستان آزاد " و فرقه "سلفیه " از جمله سازمان های افراطی و تروریستی هستند که فعالیت آنها در قلمرو تاجیکستان ممنوع اعلام شده است.[2]
اما دور جدید این مبارزه با تصویب قانون محدودیت های مذهبی در مارس 2009 جان تازه ای یافت و از آن پس سیاست های این کشور در قبال گروه های اسلامی وارد مرحله جدیدی شد. در این مقاله به بررسی مواردی از مقابله دولت با گروه های اسلام‌گرا پرداخته و سپس علت های احتمالی این رویکرد را مورد مطالعه قرار خواهیم داد.

اسلام و گروه‌های اسلام‌گرا در تاجیکستان
اسلام در تاجیکستان همانند سایر کشورهای آسیای مرکزی بخشی از تاریخ و فرهنگ این کشور به حساب می آید و بعد از فروپاشی شوروی نیز برخلاف سایر کشور های منطقه که فعالیت احزاب شکل گرفته بر اساس باورهای دینی را ممنوع کردند، در تاجیکستان احزاب اسلامی اجازه فعالیت یافتند. در واقع از همان ابتدا رهبران آسیای مرکزی از عامل اسلام به عنوان ابزار وحدت بخش و هویت آفرین بهره گرفتند و در عین حال با افزایش قدرت احزاب و گروه‌های اسلامی نیز مبارزه کردند. آن ها همچنین به این نکته توجه داشتند که وخامت اوضاع اقتصادی، اجتماعی در آسیای مرکزی می تواند گرایش های اسلام گرایانه را تقویت کند.
در تاجیکستان از همان زمان که نیروهای "رحمان " به کمک مسکو، ائتلاف اسلام‌گراها و لیبرال ها را در جنگ داخلی دهه 90 از صحنه قدرت کنار نهادند، مذهب یک مساله دردسر آفرین برای دولت این کشور تلقی شد.[3] نکته مهم این است که مردم تاجیکستان اگرچه اکثرا سنی مذهب و پیرو فرقه حنفی هستند، ولی این کشور دارای یک اقلیت بزرگ شیعه نیز هست.[4]

دور جدید مبارزه با گروه های اسلام‌گرا
تاجیکستان به عنوان کشور مسلمان هم مرز با افغانستان در ماه مارس 2009 قانون مذهبی جدیدی را به اجرا گذاشت که به دلیل محدودیت آفرینی بسیارش برای گروه های مذهبی، انتقاد بسیاری از مخالفان دولت و حتی کشورهایی همچون آمریکا را به دنبال داشت. این قانون به دولت اختیار می دهد که کنترل های سختگیرانه تری را بر روی گروه های مذهبی این کشور وضع کند؛ به گونه ای که فقط نسخه تائید شده دولت از اسلام قانونی تلقی می شود.
همچنین قانون جدید سانسورهایی را روی ادبیات مذهبی (شامل متون خارجی) تحمیل می کند و اجرای مناسک و آداب مذهبی را به مکان های مورد تصویب دولت محدود می کند. این قانون ثبت شدن را برای اجتماعات مذهبی جدید دشوارتر می سازد[5] و بدان معنی است که شمار زیادی از مدارس مذهبی ثبت نشده یا حوزه هایی که از زمان استقلال در سال 1991 پدید آمده اند و نیز صدها مسجد در سرتاسر کشور غیر قانونی اند و باید از بین بروند. در چارچوب نظارت بر موسسات مذهبی نیز تعداد زیادی از مدارس زیرزمینی با این تصور که آنها عقاید افراطی را ترویج می کنند مورد حمله پلیس و نیروهای امنیتی قرار گرفتند.[6]
همچنین با وجود اینکه روسری و پوشش موی سر در میان بسیاری از زنان جوان تاجیک محبوب شده است، دولت این کشور حجاب را به عنوان یک شاخصه از فرهنگ خارجی، در مدارس و دانشگاه های این کشور غیرقانونی اعلام کرده و دانشجویانی را که برخلاف این قانون رفتار کنند اخراج می کند.[7] اگرچه قانون محدودیت های مذهبی نسبت به همه ادیان و مذاهب وضع شده است، با این حال نسبت به اسلام و بویژه برخی از فرقه های آن با شدت بیشتری اجرا می شود. برای مثال قانون جدید با کنار گذاشتن اقلیت هایی چون ازبک ها و پا میری ها که پیرو شیعه ی اسماعیلی اند، مدارس حنفی را در اولویت قرار داده است.[8]
ممنوعیت ها بر روی مدارس سلفی اسلام سنی نیز در فوریه 2009 اعمال شده است. این در حالیست که دولت این کشور سال 2009 را "سال بزرگداشت امام اعظم " یا ابوحنیفه نعمان بن ثابت، پیشوای مذهب حنفی، اعلام کرده است، که بخش اعظمی از مردم کشور پیرو آن هستند.[9] از طرفی با وجود اینکه دولت در نظر دارد فعالیت برخی فرقه های مذهبی مسیحی مثل "شاهدان یهوه " را ممنوع کند، اما این مساله هنوز عملی نشده است.[10] برخی از منتقدان با اشاره به این موضوع، دولت تاجیکستان را به نقض اصول قانون اساسی (که برای هیچ گونه ایدئولوژی ای امتیاز قائل نیست) و همچنین به دنبال کردن معیارهای دوگانه و تبعیض نسبت به پیروان مذاهب و فرقه‌های دیگر متهم می‌کنند.[11]
از دیگر اقدامات دولت این کشور، بازداشت و محاکمه بسیاری از شهروندان به اتهام عضویت در سازمان ها و جریان های افراطی است. به عنوان نمونه در ماه آوریل 2009 مقامات، حداقل 93 عضو جنبش جماعت تبلیغ را در سه شهر از جمله دوشنبه بازداشت کردند.[12] در مجموع نیز در سال 2009 میلادی37 عضو سازمان‌ها و جریان‌های افراط‌گرا که فعالیت آنها در قلمرو تاجیکستان ممنوع شده‌ است، توسط دادگاه‌های شهرها و نواحی مختلف کشور به حبس بلند مدت محکوم شده‌اند که بیشتر افراد زندانی شده از اعضای سازمان‌های افراطی و تروریستی "حزب التحریر "، "حرکت اسلامی ازبکستان "، "القاعده " و دیگر سازمان‌های ممنوع بوده‌اند.[13]
یکی دیگر از شیوه های کنترلی دولت تاجیکستان بر روی اسلام در این کشور، تدریس اسلام در مدارس سکولار این کشور است. ظاهرا این نکته در میان مقامات تاجیکستان مورد اتفاق نظر قرار دارد که اسلام بخشی از فرهنگ و تاریخ آنهاست و نسل جوان اطلاعات و دانشی را درباره اسلام جستجو خواهد کرد که نمی توان به سادگی از آن چشم پوشید. اما در نگاهی متفاوت می توان دریافت که جلوگیری از نفوذ اسلام رادیکال از جمله دلایل تلاش های حکومت برای کنترل شدید مسائل مذهبی و ارائه آموزش های مذهبی به نسل جوان کشور است.[14] البته در خود تاجیکستان درباره مفاد درسی و افراد دارای صلاحیت تدریس اختلاف نظرهایی وجود دارد.
همچنین دولت قصد دارد تمام مسائل مربوط به تحصیلات دینی دانشجویان در مدارس و مراکز دانشگاهی خارج از کشور را کنترل و مدیریت کند. جلوگیری از ترغیب جوانان به مذاهب افراطی و پیشگیری از تبلیغ این مذاهب در قلمرو تاجیکستان یکی از اهداف دولت این کشور است. زیرا حدود 90 درصد فارغ التحصیلان این مدارس و دانشگاه‌ها، پس از بازگشت به کشورشان، عقاید افراط‌گرایانه مذهبی دارند. دانشگاه دولتی اسلامی تاجیکستان که تنها موسسه آموزش عالی علوم دینی در این کشور است، ظرفیت پذیرش تعداد محدودی از دانشجویان را دارد و به همین دلیل بیشتر جوانان تشنه علوم دینی به اجبار از طریق مجاری غیررسمی برای تحصیل در مدارس دینی سایر کشورها به خارج سفر می‌کنند.[15]

دلایل مبارزه حکومت "رحمان " با اسلام‌گرایان
رایج ترین دلیلی که از سوی مقامات تاجیکستان برای مبارزه با برخی مظاهر اسلام و نیز گروه های اسلامی ذکر می شود، جلوگیری از گسترش تفکرات افراطی و به تبع آن، تروریسم است. این امر بویژه با گسترش بحران اقتصادی جهان به تاجیکستان و سایر کشورهای آسیای مرکزی ابعاد تازه ای پیدا کرده است. به این ترتیب اقتصاد متزلزل تاجیکستان که به مقدار زیادی وابسته به کارگران مهاجر این کشور در روسیه است، با 30 درصد کاهش در وجوه ارسالی به این کشور، در فصل اول سال 2009 در مقایسه با زمان مشابه در سال 2008، مواجه شد که این امر تعداد بیشتری از مردم را در فقر قرار داد.[16]
این در حالیست که پرداختن به شرایط اجتماعی و اقتصادی و مبارزه با فساد بهترین راه برای شکست دادن افراط گرایی است. بنابراین با درک نگرانی ها درباره قدرت یافتن مجدد طالبان در همسایگی این کشور در افغانستان، می توان گفت که هدف اصلی "رحمان " ایجاد ثبات سیاسی و اقتصادی است. نکته مهم در رابطه با گروه های افراطی در منطقه، حمایت کشورهای خارجی از فرقه هایی چون سلفیه است.
سلفیه و پیروان این فرقه از سوی عناصری از کشورهای عربی به خصوص عربستان سعودی حمایت می‌شوند و هدف نهایی آنان تسلط اعراب سعودی بر تمام جهان اسلام است. این فرقه با بدعت دانستن اعتقادات مسلمانان منطقه تهدیدی جدی برای نظام و ثبات مذهبی در منطقه است. سازمان‌های حامی سلفیه مبالغ هنگفتی را برای گسترش و تبلیغ این جریان اختصاص داده‌اند و آسیای ‌مرکزی سوژه بسیار مناسبی برای این جریان افراط‌ گرا است. مقامات مذهبی کشورهای منطقه معتقدند اگر چه رهبران و پیروان سلفیه به شیوه مسالمت آمیز افکار و اندیشه‌های خود را تبلیغ می‌‌کنند، اما در عمل این جریان از حامیان عمده جنگ مسلحانه در راه رسیدن به اهداف سیاسی شناخته شده و هم‌اکنون در 80 کشور جهان چنین فعالیت‌هایی را انجام می‌دهند.[17]
اما شاید دلایل بالا بخشی از واقعیت موجود در سیاست های این کشور در قبال اسلام باشد. بخشی دیگر از واقعیت نشان دهنده این است که رئیس جمهور تاجیکستان به ندرت مخالفت ها را تحمل می کند و مایل به حفظ تسلط خود بر قدرت است. از طرفی نیروهای اپوزیسیون این کشور نیز ضعیف هستند و وزن کمی در سیاست داخلی ایفا می کنند.[18]
در همین حال بر اساس گزارشی که از سوی گروه بحران بین المللی (آی سی جی)[19] منتشر شد، دولت های آسیای مرکزی بین جنبش های مذهبی میانه رو، غیرخشن و تندرو تمایز قائل نمی شوند که این باعث می شود شکاف میان دولت های سکولار و گروه های مذهبی عمیق تر شود.[20] به این ترتیب کشورهای آسیای مرکزی و از جمله تاجیکستان از تهدید بنیاد گرایی به عنوان بهانه ای برای قلع و قمع شدید گروه های سیاسی و مذهبی خارج از چارچوب اسلام مورد حمایت دولت استفاده می کنند که این موضوع همواره در غرب مورد انتقاد بوده است.

نتیجه‌
مبارزه با مظاهر اسلامی در تاجیکستان که با عنوان مبارزه با افراط گرایی صورت می گیرد، نگرانی هایی را در رابطه با آینده اسلام و حتی رشد افراط گرایی مذهبی در این کشور برانگیخته است. اگرچه نگرانی مقامات تاجیکستان از گسترش بنیادگرایی و از بین رفتن ثبات اجتماعی و مذهبی در این کشور و به عنوان مثال تلاش برای مقابله با جریان سلفیه قابل درک است، ولی نمی توان این امر را نادیده گرفت که در کشوری که ادعای سکولاریسم در نظام سیاسی خود را دارد، بین ادیان و مذاهب مختلف تبعیض وجود دارد و این امر می تواند نارضایتی سایر گروه های مذهبی و دامن زدن آنها به رفتارهای افراطی را در پی داشته باشد. بویژه اینکه ممنوعیت حجاب در مدارس و دانشگاه ها نیز در کشوری که اکثریت آن را مسلمانان تشکیل می دهند، می تواند موجب ادامه تحصیل این دانشجویان در خارج از این کشور و تاثیر پذیری احتمالی آنها از عقاید افراطی شود. در ورای این مقابله نیز آنچه از نگاه ناظران پنهان نمانده است، افزایش قدرت رئیس جمهور تاجیکستان است که به این بهانه می تواند هرگونه مخالفتی را سرکوب کند.

منابع
[1]. «محکومیت 37 اسلامگرا در تاجیکستان به زندان»، ?? دی ????، http://www.iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=9027
[2]. همان.
[3]. “Tajikistan criticized over restrictive religion law”, Roman Kozhevnikov, 26 march 2009,
http://www.reuters.com/article/idUSLQ968344
[4]. Ibid.
[5]. Ibid
[6]. “Tajikistan criticized over restrictive religion law”, op. cit.
[7]. Ibid.
[8]. “Tajikistan”, Human Rights Watch, http://www.hrw.org/en/node/87618
[9]. «محاکمه ?? نفر در تاجیکستان به اتهام افراط گرایی»، ?? آذر ????، http://www.iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=8775
[10]. “Tajikistan”, op. cit
[11]. «محاکمه ?? نفر در تاجیکستان به اتهام افراط گرایی»،پیشین.
[12]. “Tajikistan”, op. cit
[13] . «محکومیت 37 اسلامگرا در تاجیکستان به زندان»، پیشین.
[14]. “Islam Becomes Mandatory Study in Secular Tajik Schools”, 31 August 2009, By Farangis Najibullah, http://www.rferl.org/content/Islam_Becomes_Mandatory_Study_in_Secular_Tajik_Schools/1811693.html
[15]. «نظارت دولت تاجیکستان بر تحصیلات جوانان این کشور در خارج»، 13 آبان 1388،
http://www.iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=8540
[16] . “Tajikistan”, op. cit
[17]. «سلفیه، تهدیدی برای امنیت قرقیزستان»، سایت ایراس، ?? آذر ????،http://www.iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=8723
[18]. “Tajikistan criticized over restrictive religion law”, Roman Kozhevnikov, 26 march 2009,
http://www.reuters.com/article/idUSLQ968344
[19]. International Crisis Group
[20]. «کشورهای آسیای میانه اسلام گرایان بیشتری را به زندان بلندمدت محکوم کردند»، 31/12/2009،
http://centralasiaonline.com/cocoon/caii/xhtml/fa/features/caii/features/politics/2009/12/31/feature-01




واژه کلیدی :تاجیکستان و واژه کلیدی :آسیای مرکزی و قفقاز و واژه کلیدی :جهان اسلام