بانک مقالات جهان اسلام

کشورهای اسلامی

نویسنده : محمد مصلحی ; ساعت ٤:٤۱ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ۱٩ شهریور ۱۳۸٧

سایت باشگاه اندیشه                                01/11/84                 صفحه کتاب


ساختار

سازمان کنفرانس اسلامی (OIC)دومین حرکت سازمانی در بین دولت‌های اسلامی به شمار می‌رود. این سازمان هم‌اکنون 56 عضو دارد که با احتساب دولت فلسطین می‌توان آن را 57 عضوی خواند. در حال حاضر نمایندگی فلسطین در سازمان بر عهده سازمان آزادی‌بخش فلسطین است. این بین‌المللی علاوه بر 57 عضو، یازده نهاد ناظر نیز دارد که عبارتند از: تایلند، جامعه مسلمانان ترکیه، جبهه آزادی‌بخش مسلمانان فیلیپین و مالایا، سازمان اتحاد آفریقا، اتحادیه عرب، بوسنی و هرز‌گوین، جمهوری آفریقای مرکزی، جنبش عدم تعهد (NAM) سازمان همکاری اکو، سازمان ملل متحد و فدراسیون روسیه.

این سازمان، 1/15% جمعیت دنیا را در خود جای داده که معادل یک میلیارد و چهارصد هزار نفر است. این سازمان بین‌المللی متشکل از چندین نهاد وابسته و کمیته‌های فرعی است. کمیته‌های وابسته، به صورت دایمی و در زمینه‌هایی همچون امور خیریه، مسایل فرهنگی، اطلاع‌رسانی و مواردی از این دست به فعالیت مشغول هستند.

علاوه بر کمیته‌های وابسته، 4 رکن اصلی و چند نهاد وابسته نیز وجود دارند. این نهادها با هدف تلاش برای تقریب آمال سازمان و گام برداشتن در جهت خدمت به مسلمانان ایجاد شده‌اند. این نهادها از یک نوع استقلال اداری و مالی برخوردارند.

 

 ارکان سازمان این سازمان‌ها عبارتند از:

 

1ـ کنفرانس سران:

این کنفرانس هر سه سال یک بار و در پایتخت یکی از کشورهای اسلامی عضو برگزار می‌شود. کشورهایی که این کنفرانس را برگزار می‌کنند به مدت سه سال ریاست آن را بر عهده می‌گیرند. تاکنون 10 کنفرانس از این دست برگزار شده است. کنفرانس سران، عالی‌ترین رکن سازمان است که وظیفه انتخاب دبیر کل را بر عهده دارد. نکته جالب در مورد این کنفرانس، منظم برگزار شدن آن در موعد مقرر است.

 

2ـ کنفرانس وزرای خارجه:

این نشست هر سال یک بار برپا می‌شود. البته می‌توان در مواقع لزوم نیز آن را دایر نمود. هر ساله نیز یک اجلاس هماهنگی در نیویورک برگزار می‌شود. این جلسه برای هماهنگی اعضا در نشست مجمع عمومی سازمان ملل است. در این کنفرانس اکثراً وزرای خارجه و یا معاونان آنها شرکت می‌کنند.

اگرچه نشست سران که هر سه سال یک بار تشکیل می‌گردد عالی‌ترین رکن سازمان است ولی بیشتر تصمیم‌های اجرایی و مهم در کنفرانس وزرای خارجه اتخاذ می‌شود. این کنفرانس علاوه بر این، مسوول وظایف کنفرانس سران در مدتی است که نشست آن برگزار نمی‌گردد.

 

3ـ دبیرخانه:

وظایف اداری سازمان بر عهده دبیرخانه است. هر چند موقتاً شهر جده به عنوان مقر دبیرخانه و حتی کل سازمان انتخاب گردیده ولی این انتخاب دائمی نبوده و شهر بیت‌المقدس به عنوان مقر اصلی کنفرانس اسلامی انتخاب شده است. ریاست دبیرخانه همچون دیگر سازمان‌های بین‌المللی با دبیر کل است. وی که با انتخاب اکثریت کشورهای عضو تعیین می‌شود، برای 4 سال تصدی دبیرخانه را بر عهده می‌گیرد. مسوولیت پی‌گیری و اجرای تصمیم‌های متخذه در دو کنفرانس سران و وزرا بر عهده دبیرخانه است.

 

4ـ دادگاه بین‌المللی عدالت اسلامی:

این رکن جدیدترین رکن سازمان و مقر آن در شهر کویت است. این رکن پس از اجلاس پنجم سران در کویت که در سال 1987 برگزار گردید تأسیس شد. هر چند این حرکت تحول جالبی است ولی اساسنامه آن هنوز به اسناد تصویب لازم دست نیافته است.

در اساسنامه پیش‌بینی گردیده است که دادگاه عدل اسلامی از هفت قاضی تشکیل گردد. علاوه بر آن برخی شعبات فرعی نیز در آن وجود خواهند داشت. انتخاب قضات دادگاه در کنفرانس وزرا صورت می‌گیرد.

نهادهایی نیز در سازمان تشکیل گردیده است که از جمله آنها می‌توان به مرکز اسلامی توسعه تجارت، سازمان اسبوا، مرکز تحقیقات تاریخ هنر و فرهنگ اسلامی، مجمع فقه اسلامی، صندوق همبستگی اسلامی، بانک توسعه اسلامی و سازمان آسیکو اشاره نمود. در این نوشتار به معرفی چند نمونه از این نهادها بسنده می‌کنیم.

 

الف) سازمان علمی، تربیتی و فرهنگی وابسته به کنفرانس اسلامی(آیسسکو):

این سازمان در سال 1361 هجری شمسی عملاً شروع به کار کرد. دو رکن اصلی آن عبارتند از مجمع عمومی که عالی‌ترین رکن تصمیم‌گیرنده آن است و جلسات این مجمع در سطح وزرا است و به طور منظم، هر سه سال یک بار دایر می‌گردد و شورای اجرایی که هر سال یک بار تشکیل جلسه می‌دهد. کشورهای عضو نمایندگانی در این شورا دارند. این نمایندگان بایستی در زمینه‌هایی مربوط به آیسسکو تبحر کافی داشته باشند. وظایف این شورا هماهنگی و ارائه پیشنهادهای لازم برای انجام وظایف آیسسکو است. علاوه بر آن، بودجه سازمان در شورای اجرایی تنظیم می‌شود و پیشرفت کارها نیز در آن بررسی شده و طی گزارشی به اطلاع مجمع عمومی می‌رسد. اداره عمومی و دبیرخانه نیز در آیسسکو وجود دارند. دبیرخانه رکن دائمی است. دبیر کل آن در مجمع عمومی برای سه سال انتخاب می‌شود. تاکنون دو نفر به این سمت برگزیده شده‌اند اینک این سمت به عهده دکتر التوجیدی از کشور عربستان است.

مقر آیسسکو در کشور مراکش است. البته دو دفتر منطقه‌ای نیز در امارات عربی متحده و تهران مستقر هستند. فعالیت‌های آن به سه زبان عربی، فرانسه و انگلیسی است. این فعالیت‌ها بیشتر به صورت برگزاری همایش‌های علمی بوده است. علاوه بر آن توانسته است با 114 سازمان تخصصی و بین‌المللی در سطح جهان همکاری داشته باشد.

 

ب) بانک توسعه اسلامی:

در سال 1970 و در دومین نشست وزرای خارجه در شهر کراچی مقدمات آن فراهم شد و در سال 1975 فعالیت رسمی خود را شروع کرد. مقر اصلی بانک در شهر جده عربستان واقع شده است. البته شعباتی نیز در مراکش و مالزی دارد. هدف از تشکیل آن علاوه بر حمایت از شیوه بانکداری بر مبنای شریعت اسلامی، حمایت از پروژه‌هایی است که در کشورهای اسلامی به انجام می‌رسند. عضویت در آن برای همه کشورهای مسلمان آزاد است. چنانچه تاکنون 53 کشور به عضویت آن درآمده‌اند. در سطح بین‌المللی این بانک، یک مؤسسه عالی بین‌المللی به شمار می‌رود و توانسته است کم و بیش جایگاه خوبی در منطقه و جهان به دست آورد.

 

ج) سازمان اسبوا (سازمان رادیو و تلویزیون و خبرگزاری بین‌المللی کنفرانس اسلامی):

این سازمان مرکز اطلاع‌رسانی سازمان کنفرانس اسلامی است. البته به آن، عنوان سازمان صداهای اسلامی نیز اطلاق می‌گردد. مقر آن در شهر جده است و در اجلاس سران که در همین شهر برگزار گردید، تأسیس شده است. ریاست این سازمان بر عهده وزیر اطلاع‌رسانی عربستان سعودی است. اهدافی چون تبادل برنامه‌های رادیو و تلویزیون، نشان دادن چهره واقعی اسلام و تقویت برادری در میان امت اسلامی از جمله برنامه‌های آن به شمار می‌روند.

 

د) دانشگاه‌های وابسته:

دو دانشگاه یکی در مالزی و دیگری در بنگلادش فعال است. در دانشگاه مستقر در مالزی، نزدیک به 7 هزار دانشجو از 92 کشور جهان تحصیل می‌کنند.

 

گذشته

در سپتامبر سال 1969 میلادی سران کشورهای اسلامی در مغرب گرد هم آمدند. این نشست پس از چندی به حلقه اتصال تمامی سران کشورهای مسلمان تبدیل شد. شکست در جنگ 6 روزه سال 1967 در برابر اسرائیل، روحیه مذهبی اکثر ملت‌های مسلمان را تحریک کرده بود. دولت‌ها نیز که از این مسأله بیم داشتند تلاش می‌کردند تا راه حل مناسبی برای خاموش کردن سیل اعتراضات پیدا کنند.

از سوی دیگر عربستان سعودی که از رهبری مصر بر اتحادیه عرب ناخرسند، سعی می‌کرد تا با بسیج نیروهای منطقه، رهبری آنها را به دست آورد. به همین دلیل بود که ملک فیصل پادشاه موقت عربستان ابتکار عمل سازمانی را در دست گرفت که در آن تمامی دولت‌های اسلامی اعم از عرب و غیر آن امکان حضور داشته باشند. همانقدر که اتحادیه عرب حرکت نوینی بود، سازمان کفرانس اسلامی نیز بدعتی در تاریخ روابط بین‌المللی به شمار می‌رود. اتحادیه عرب بر پایه گرایش‌های نژادی و زبانی تشکیل شد و سازمان کنفرانس اسلامی حول علائق مذهبی پا به عرصه وجود گذاشت.

برعکس اتحادیه عرب، سازمان کنفرانس اسلامی به طور خاص مسأله فلسطین را هدف اصلی تشکیل خود اعلام نمود. آتش‌سوزی در مسجدالاقصی به دست صهیونیست‌ها پس از شکست سال 1967 سبب گردید تا زمینه مساعد برای چنین اقدامی فراهم گردد.

آنچنانکه اشاره شد 57 کشور در آن عضویت دارند که از قاره‌های آسیا، آفریقا، آمریکا و اروپا هستند. هر چند اکثر اعضای آن آفریقایی و آسیایی هستند ولی کشور سورینام از آمریکا 1996 و کشور آلبانی بوسنی از اروپا در آن حضور دارند.

از جمله اتفاقات مهم در گذشته سازمان می‌توان به تعلیق عضویت افغانستان و مصر اشاره کرد. عضویت افغانستان به دلیل اشغال توسط شوروی تا سال 1989 به حالت تعلیق درآمده بود. مصر نیز به واسطه امضای معاهده کمپ دیوید تا سال 1984 عضویت معلقی داشته است. سه مسأله مهم در گذشته سازمان، یکی وقوع جنگ تحمیلی علیه ایران و عراق و اعلام حالت بی‌طرفی سازمان کنفرانس اسلامی، دوم وقوع جنگ اول خلیج فارس در اوایل دهه 90 قرن بیستم و سوم، مسأله اعلام حکم ارتداد سلمان رشدی از سوی امام خمینی (ره) و حمایت سازمان کنفرانس اسلامی از این رأی وجود دارد. قضیه اخیر قدرت بالقوه مسلمانان را در جهان نشان داد و حضرت امام (ره) توانست با نشان دادن این قدرت‌، ملت‌های مسلمان را به واقعیت‌های درونی خود آگاه سازد.

هر چند سازمان در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران اعلام حالت بی‌طرفی کرد. ولی دولت‌های عرب مسلمان همانند اعضای اتحادیه عرب نتوانستند به تصمیم خود در سازمان وفادار بمانند. پایان جنگ تحمیلی و پس از آن برگزاری اجلاس هشتم سران در تهران در آذر ماه 1377 و سه سال ریاست ایران موجب ایجاد جو مسالمت‌آمیز میان‌ ایران و دیگر دولت‌های عرب در منطقه گردید. این جو تأثیر مثبتی بر مناسبات کشورهای اسلامی نیز داشته است.

 

حال

موضوع فلسطین همچنان مهم‌ترین مسأله جهان اسلامی باقی مانده است. موفقیت حزب تندروی لیکود در چند دوره انتخابات پارلمانی رژیم صهیونیستی و رهبری نتانیاهو و پس از او، آریل شارون بر دولت اسرائیل سبب شکست بیشتر طرح‌های سازش در خاورمیانه شده است. هر چند دولت‌های عرب سعی دارند به هر شکل ممکن، باب گفت‌وگو با صهیونیست‌ها باز نگاه داشته شود تا از این راه حداقل امتیازات ممکن برای فلسطینی‌ها به دست آید ولی تمام اقدامات با بن‌بست مواجه شده است. تاریخ روابط اعراب و اسرائیل پس از کمپ دیوید همواره نشان‌دهنده ناموفق بودن طرح‌های سازش بوده است. تشکیل دولت خودگردان و نخست‌وزیری ابومازن و پس از او احمد قریع و نتیجه ندادن این عمل نیز سبب شده است فلسطینی‌ها هیچ امیدی به حرکت‌های ناسیونالیستی نداشته باشند. شکست حرکت‌های ملی‌گرایانه و عربی سبب تمایل ملت فلسطین به سمت حرکت‌های جهادی و اسلامگرایانه شده است. در رأس این حرکت‌ها، حماس و جهاد اسلامی قرار دارند. ترورهای سازمان یافته دولتی اسرائیل نیز که سرعت روزافزونی گرفته است این تمایلات را تشدید می‌کند. ترورهای شخصیت‌هایی همچون شیخ احمد یاسین و دکتر رنتیسی سبب نفرت عمومی از صهیونیست‌ها شده است.

اسلامی شدن آرمان فلسطین سبب گردیده تا سازمان کنفرانس اسلامی بیشتر از اتحادیه عرب به این قضیه متمایل شود. ولی جبهه‌بندی‌های متفاوت میان سران کنفرانس اسلامی موجب شده است تا نتایج عملی به دست نیاید. البته برعکس اتحادیه عرب، این سازمان موفق شده که حداقل در بیانیه‌ها، واکنش‌های نسبتاً مناسبی از خود بروز دهد، هر چند هدف اصلی کنفرانس اسلامی که همان آرمان فلسطین است همچنان در اشغال صهیونیست‌ها مانده است.

مسأله بعد که جهان اسلام با آن دست به گریبان است حضور نیروهای نظامی ایالات متحده در دو بخش از سرزمین‌های اسلامی یعنی عراق و افغانستان است. آمریکایی‌ها به صراحت از تغییر نقشه خاورمیانه سخن می‌گویند اما کشورهای اسلامی حتی نتوانسته‌اند در مخالفت با حضور آمریکایی‌ها در منطقه متحد شوند. کویت که خود را پل رسیدن به عراق قرار داد و حتی کوچک‌ترین مخالفتی با اشغال عراق نداشت، قطر هم پس از سرکشی‌های عربستان در جنگ با عراق خود را به عنوان پایگاه محلی ایالات متحده درآورد و مرکزیت نیروهای آمریکایی را نصیب خویش نموده است. عربستان هم پس از یک دوره مخالفت با جنگ عراق هم‌اکنون دوباره موفق شده است نظر مساعد آمریکا را درباره حقوق بشر به دست آورد.

همه اینها سبب شده است که نه تنها مردم فلسطین بلکه مردمان عراق، افغانستان و دیگر ملت‌های مسلمان امیدی به حرکت‌های سیاسی کشورهای منطقه نداشته باشند ولی مسأله‌ای که حتی بغرنج‌تر از فلسطین و عراق می‌نماید وضعیت مسلمانان در چچن است. هر چند برخی کشورهای اسلامی موفق شده‌اند با ابزار نارضایتی از موقعیت مسلمانان در فلسطین و عراق صدای مردمان این کشورها را به گوش جهانیان برسانند ولی مظلومیت مردم مسلمان چچن از این منظر بیشتر از دیگر مسلمانان جهان است. حتی سازمان‌های حقوق بشر نیز حرکت خاصی در قضیه چچن انجام نداده‌اند.

جمهوری اسلامی ایران یکی از کشورهای فعال در سازمان کنفرانس اسلامی به شمار می‌رود. ایران که دوره هشتم کنفرانس را ریاست کرده است بیشترین حجم فعالیت‌های دیپلماتیک خود را در سطح سازمان‌های جهانی مصروف سازمان کنفرانس اسلامی کرده است. این مسأله با آرمان‌های اصیل نظام و مقدمه و اصول اولیه قانون اساسی کشور نیز همخوانی دارد. دوره ریاست ایران بر سازمان به عنوان دوره‌ای موفق شناخته شده است. زیرا ایران توانست فضای اطمینان و همکاری مطلوبی میان کشورهای اسلامی ایجاد کند. حتی ریاست ایران توانست بر مسایل حاشیه‌ای جهان اسلام که در وضعیت نامطلوبی قرار داشت، همانند قضیه نفت تأثیرگذار باشد.

تشکیل اتحادیه بین المجالس در این دوره از جمله موفقیت‌های آن است. مقوله تنش‌زدایی که حتی چند سال قبل از شروع ریاست دوره‌ای در رأس برنامه‌های دولت ایران قرار گرفته بود در این دوره به اوج خود رسید و ایران توانست انعطاف قابل توجهی از خود در برخورد با کشورهایی همچون عربستان نشان دهد. مسأله گفت‌وگوی تمدن‌ها که توسط ایران در نشست سالانه مجمع عمومی سازمان ملل متحد مطرح گردیده بود وجهة مثبتی را نصیب جمهوری اسلامی نمود. در کل، فعالیت‌های ایران در این دوره سبب اعتمادسازی عمومی میان کشورهای اسلامی گردید.

متأسفانه پس از پایان دوره ریاست ایران، حرکت عمومی ایجاد شده با رکود مواجه شد و حالت شتاب خود را از دست داد. رؤسای بعدی سازمان یعنی قطر و پس از آن مالزی نتوانسته‌اند موقعیت سال‌های ریاست ایران را تکرار کنند.

هم‌اکنون سازمان کنفرانس اسلامی سازمانی است که هر چند می‌تواند قدرت عمل زیادی داشته باشد ولی قادر نیست از قدرت بالقوه خود آنچنانکه شایسته است بهره‌برداری کند. اعضای سازمان در درون خود نیز با مشکلاتی مواجه هستند. چندی پیش در اجلاس مالزی، شورای حکومتی عراق در نشست دهم سران، بند پیشنهادی ایران برای قطعنامه نهایی مبنی بر متجاوز شناختن رژیم بعث را در حمله به ایران وتو کرد. هر چند دولت ایران به دلیل مصالح ملی از پرداختن به این مسأله خودداری نمود ولی یکن این حرکت از اقدامات عجیب و قابل تأمل شورای حکومتی در عراق است.

از دیگر تحولات اخیر در سازمان کنفرانس اسلامی، عضویت ناظر روسیه در آن است. روابط روسیه و سازمان کنفرانس اسلامی از چندی پیش به گرمی گراییده است، چنانچه در غیاب شورای امنیت و همکاری اروپا، این سازمان نمایندگان خود را برای نظارت بر انتخابات دوما به فدراسیون روسیه گسیل داشت. اعلام نظر پوتین نیز مبنی بر علاقه‌مندی به شرکت در کنفرانس اسلامی تقریباً غیرمنتظره بود. پوتین در میان بهت مردم روسیه اعلام کرد مسلمانان این کشور حق دارند خود را بخشی از جهان اسلام احساس کنند. در پی این اعلام نظر، مالزی که ریاست دوره‌ای سازمان را بر عهده دارد از ولادیمیر پوتین برای شرکت در اجلاس سران دعوت به عمل آورد که مورد قبول وی واقع شد.

روسیه نزدیک به 20 میلیون مسلمان دارد که اکثراً در جمهوری‌های داغستان و چچن مستقر هستند. حضور روسیه در سازمان کنفرانس اسلامی سبب شد تا هم مسلمانان روسیه و هم دیگر کشورها و جوامع مسلمان از این اقدام خشنود گردند. حتی کلیسای ارتدوکس نیز از این حرکت حمایت کرده است. این حرکت پوتین یادآور حرکت‌های شوروی سابق در حمایت از تحولات کشورهای جهان سوم و در حال توسعه است ولی هرچه باشد نشان از تیزهوشی روسیه برای به دست آوردن حمایت این کشورها در مجامع بین‌المللی است، زیرا روسیه برعکس آمریکا که قصد دارد به زور اسلحه وارد کشورهای اسلامی شود، می‌خواهد با عضویت در سازمان کنفرانس اسلامی خود را به این کشورها نزدیک کند. علاوه بر این عضویت روسیه خواهد توانست تا بر چندین سال مشقت و درد و رنج مسلمانان روسیه نیز تأثیر مثبتی بگذارد و مطمئناً مسکو در این راه نیز اقداماتی خواهد کرد.

 

آینده

کشورهای اسلامی جمعیتی معادل 4/1 میلیارد نفر و درآمدی در حدود 5/1 تریلیون دلار در سال دارند، حال آنکه ایالات متحده آمریکا با جمعیتی حدود 290 میلیون نفر چیزی حدود 4/10 تریلیون دلار درآمد سالیانه دارد.

این آمار و آمارهایی از این دست درباره‌ی مجموعه‌ کشورهای اسلامی بسیار ناراحت‌کننده است. هر چند این کشورها از لحاظ مواد اولیه در وضعیت مناسبی قرار دارند ولی توان استفاده را از این نعمت‌های خدادادی ندارند. ذخیره 700 میلیارد بشکه نفت در چاه‌های دول‌های اسلامی یکی از این نعمت‌هاست که اکثراً به صورت خام به اروپایی‌ها و دیگران فروخته می‌شود.

کشورهای اسلامی تنها 4% درآمد توریستی جهان را به خود اختصاص داده‌اند حال آنکه 15 درصد جمعیت دنیا و سطح وسیعی‌ از اراضی دو قاره آفریقا و آسیا در اختیار آنهاست. از مجموع 57 کشور عضو در سازمان کنفرانس اسلامی  تقریباً 45 کشور دارای درآمد سالیانه زیر هزار دلار برای هر نفر هستند. اگر آمار ناامیدکننده بی‌سوادی را نیز بدین مجموعه بیفزاییم وضع تأسف‌بارتر می‌شود. از مجموع 4/1 میلیارد جمعیت مسلمانان بیش از هشتصد میلیون نفر بی‌سواد هستند و باز از مجموع این تعداد مسلمان، کمتر از سیصد هزار نفر در استانداردهای جهانی، دانشمند شناخته می‌شوند حال آنکه آمریکا با کمتر از سیصد میلیون نفر جمعیت 1/1 میلیون نفر دانشمند دارد و ژاپن نیز با جمعیت 150 میلیونی خود دارای هفتصد هزار دانشمند است.

متأسفانه در کل مجموعه سازمان کنفرانس اسلامی 600 دانشگاه طبق استانداردهای جهانی موجود است در حالی که آمریکا 5700 دانشگاه دارد. آمارهای موجود شدیداً ناامیدکننده است. به نظر می‌رسد کشورهای اسلامی با وضعیت موجود، فاصله زیادی با حقایق دنیای حاضر دارند. اگر به صحنه معادلات سیاسی و یا اقتصادی جهان بنگریم خواهیم دید که مجموعه دولت‌های اسلامی کمترین نقش را ایفا می‌کنند.

در میان این کشورها هر چند برخی همانند مالزی، ایران و مصر وضعیت بهتری دارند ولی جو حاکم بر جهان اسلام و وجود حکومت‌های خودکامه در اکثر آنها راه هر گونه تحول و پیشرفتی را بر مسلمانان بسته است.

مالکوم ریفکیند وزیر خارجه اسبق انگلیس که هم‌اکنون مشاور نخست وزیر استرالیاست چند سال پیش در یک اظهارنظر اعلام کرده بود: ایران سال‌های نوری از بقیه کشورهای منطقه جلوتر است. ولی باید واقع‌بینی بود و در عین حال که حقیقت این مطلب در مقایسه نظام ایران چه از لحاظ فضای سیاسی و چه توفیقات علمی آشکار است ولی به این مسأله باید توجه داشت که ایران و یا حتی مجموع کشورهای اسلامی در سال‌های آینده چه نقشی در معادلات جهانی ایفا خواهند کرد؟ به واقع، بدون یک رنسانس اسلامی، آن هم به طور هماهنگ، هیچ امیدی برای رشد جوامع مسلمان باقی نمی‌ماند.