بانک مقالات جهان اسلام

کشورهای اسلامی

نویسنده : محمد مصلحی ; ساعت ٩:٠٦ ‎ق.ظ روز دوشنبه ٧ امرداد ۱۳۸٧

روزنامه اطلاعات                   ۰۳/۰۵/۸۷

جنبش غیرمتعهدها، از ابتدا تا پانزدهمین اجلاس وزرای امورخارجه
ساختار مدیریت و شبکه تصمیم‌گیری جنبش


همزمان هیأت‌هایی از طرف وزارت امورخارجه به منظور ابلاغ پیام ریاست جمهوری به کشورهای مختلف اعزام شد. متقابلاً عراق نیز برای حفظ ریاست جنبش بسیار فعال عمل می‌کرد و به منظور تهیه مقدمات برگزاری اجلاس سران در بغداد، اقدام به احداث ساختمان و مجموعه‌ای با هزینه بالغ بر یک میلیارد دلار کرد. این کشور حتی پیش‌نویس بیانیه پایانی اجلاس را به سه زبان تهیه و پرچم کشورهای عضو جنبش را در بغداد به اهتزاز درآورده بود، اما با ورود نیروهای ایران به خاک عراق در عملیات رمضان (ژوئیه 1982) و متعاقب آن حمله هوایی جنگنده‌های ایران به بغداد وضعیت جدیدی به وجود آمد. با توجه به نزدیک بودن زمان برگزاری اجلاس (سپتامبر 1982)، فیدل‌کاسترو رهبر کوبا در ماه اوت پیشنهاد تشکیل اجلاس وزرای جنبش عدم تعهد و تعیین محل دیگری برای برگزاری هفتمین اجلاس سران را مطرح کرد.

با توجه به حوادث فوق و پیگیریهای جمهوری اسلامی ایران، موضوع تغییر محل اجلاس سران از بغداد به جای دیگر به صورت جدی مورد توجه کشورهای عدم‌تعهد قرار گرفت و همان‌ها که معقتد بودند کنفرانس وزرای خارجه نمی‌تواند تصمیمات سران را نقض کند، در اجلاس وزرای خارجه عدم تعهد در اکتبر 1982 در نیویورک، با اجماع موافقت خود را با تغییر محل کنفرانس از بغداد به دهلی‌نو اعلام کردند.



* اجلاس هفتم،هند

هفتمین اجلاس سران عدم تعهد در ماه مارس 1983 در دهلی‌نو، با حضور 99 کشور و به ریاست خانم ایندیرا گاندی برگزار شد. باتوجه به اختلاف نظرهایی که در اجلاس هاوانا میان اعضاء شکل گرفته و موجودیت جنبش را به چالش کشیده بود، وظیفه خانم‌گاندی برای بازگرداندن اعتماد کشورهای عضو و خروج از حالتی که بعضی آن را انحراف جنبش به چپ و وابستگی به بلوک شرق تعبیر کرده بودند، دشوار بود.

اجلاس هفتم در شرایطی برگزار شد که آثار بحران اقتصادی در جهان به ویژه در کشورهای کمتر توسعه‌یافته که اغلب عضو جنبش بودند به مراحل بی‌سابقه‌ای رسیده بود. بیانیه نهایی شامل دو بخش اقتصادی و سیاسی بود و در قسمت سیاسی ضمن تشریح نقش عدم تعهد در دستیابی به صلح و امنیت، خلع‌سلاح و همزیستی مسالمت‌آمیز به مسائلی چون اوضاع جنوب آفریقا، فلسطین، لبنان، خاورمیانه، کامبوج، افغانستان، کره و جنگ ایران و عراق می‌پرداخت. تصمیم‌گیری در مورد محل برگزاری اجلاس بعدی به اجلاس وزرای خارجه در لواندا در سال 1985 موکول شد و در اجلاس لواندا موافقت شد که هشتمین اجلاس‌سران در حراره برگزار گردد.



* اجلاس هشتم ،زیمبابوه‌

هشتمین اجلاس سران عدم تعهد در تاریخ اول تا ششم سپتامبر 1986 در حراره پایتخت زیمبابوه برگزار شد. طبق روال معمول دوره‌های قبل، پس از جلسات مقدماتی کارشناسان سیاسی و اقتصادی، کنفرانس وزرای خارجه جنبش در روزهای 28 و 29 اوت برگزار شد. اجلاس هشتم مصادف بود با بیست و پنجمین سال تأسیس جنبش عدم تعهد و از مهمترین موضوعاتی که در این اجلاس مطرح شد و در بیانیه نهایی مورد اشاره قرار گرفت عبارت بود از: خلع سلاح و امنیت جهانی، استفاده صلح آمیز از انرژی هسته‌ای، مسئله فلسطین، لبنان، وضعیت خاورمیانه، جنگ ایران و عراق،‌ قبرس، تجاوز آمریکا علیه لیبی، جنوب آفریقا، حقوق ملتها جهت حفظ فرهنگ و آثار ملی خود، بدهی‌های خارجی و علوم و تکنولوژی. یکی از بحث‌انگیزترین موضوعات مطرح شده در این اجلاس مسئله جنگ ایران و عراق بود. هیأت جمهوری اسلامی ایران در این اجلاس با موفقیت توانست از تصویب بیانیه‌ای که به ابتکار کشورهای عرب حامی عراق تنظیم شده و خواستار توقف بدون قید و شرط جنگ بود جلوگیری کند. در آن زمان هنوز بخشی از خاک ایران در تصرف عراق بود.



* اجلاس نهم ،یوگسلاوی‌

اجلاس نهم سران عدم تعهد با حضور 109 کشور از چهارم تا هفتم سپتامبر 1989 در بلگراد برگزار شد. این دومین بار بود که ریاست جنبش عدم تعهد به یوگسلاوی می‌رسید.

برگزاری اجلاس مصادف شد با تحولات عمده در نظام دوقطبی و از میان رفتن جنگ سرد. با توجه به وضعیت جدید، اعضای جنبش در خصوص نحوه اداره و ادامه کار آن دچار اختلاف شده بودند، عده‌ای با استناد به اینکه قطب‌بندیهای دوران جنگ سرد از میان رفته و جنبش فلسفه وجودی خود را از دست داده پیشنهاد تغییر نام یا ادغام آن با گروه 77 را مطرح می‌کردند درحالی که جمع کثیری از اعضا، ضمن تأیید ایجاد تغییرات در صحنه بین‌المللی معتقد بودند جنبش هنوز برای تحقق اهداف خود راه درازی در پیش دارد. یوگسلاوی به عنوان رئیس اجلاس نهم در تلاش جهت ایجاد تحول در نگرش جنبش عدم تعهد برخی از موضوعات اساسی در اسناد سیاسی از جمله مباحث مربوط به استعمارزدایی و برقراری نظام نوین اطلاعات و ارتباطات را از دستور کار حذف کرد که با تلاش کشورهای چپ از جمله کوبا مجدداً به آن ‌اضافه شد. در هر حال در اجلاس نهم از سوی طرفداران دو ایده فوق، بحثهای زیادی صورت گرفت، اما در نهایت کشورهای عضو تصمیم گرفتند ضمن پایبندی به اصول جنبش، به فعالیت‌های دسته‌جمعی خود ادامه داده و در گسترش همکاری با کشورهای توسعه‌یافته تلاش کنند.‌



* اجلاس دهم،اندونزی‌

اجلاس دهم سران جنبش عدم تعهد از تاریخ 28 اوت 1992 در جاکارتا پایتخت اندونزی آغاز به کار کرد. مهمترین بحث در اجلاس مذکور موضوع تغییر نظام حاکم برروابط بین‌الملل و چگونگی برخورد جنبش با آن بود.کشورهای مختلف طی جلسات متعدد نظرات خود در قبال وضعیت جدید جهانی را مطرح کردند. نتیجه این گفتگوها حاکی از آن بود که جنبش عدم تعهد نه تنها موفق به حفظ هویت خویش گردیده بلکه با گذار از این دوره بحرانی، آماده رویارویی با چالشهای جدید در جهان شده است. از این نظر اجلاس دهم را می‌توان یک مقطع مهم در تاریخ جنبش عدم تعهد به حساب آورد چرا که جنبش به دلیل اجماع نظر میان کشورهای عضو در خصوص ضرورت تداوم حیات خود و ارتقای نقش آن در تحولات بین‌المللی، هویت وجودی خود را در دوران پس از جنگ سرد بازیافت. مهمترین مسائل منطقه‌ای و اقتصادی مطرح در این اجلاس عبارت بودند از مسائل مربوط به آسیای جنوب شرقی، افغانستان، درگیری اعراب و اسرائیل، لبنان، بوسنی، آفریقای‌جنوبی،‌ قاچاق موادمخدر، تروریسم، استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای، همکاری بین‌المللی اقتصادی برای توسعه و محیط زیست.



* اجلاس یازدهم،کلمبیا

یازدهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد از تاریخ 18 تا 20 اکتبر 1995 در شهر کارتاهنا در کلمبیا برگزار شد. این اجلاس در پایان کار خود علاوه بربیانیه پایانی یک بیانیه جداگانه در خصوص آنکتاد و یونیدو صادر کرد. در طول اجلاس مسائل متعددی مورد بررسی قرار گرفت که اهم آنها عبارتنداز: تجدید ساختار سازمان ملل، خاتمه دوران جنگ سرد و مشکلات اقتصادی و اجتماعی موجود در جهان سوم، خلع سلاح و امنیت بین‌المللی، همکاری بین المللی برای توسعه، ضرورت برخورد مناسب جنبش با تحولات بین‌المللی، همکاریهای اقتصادی و تروریسم.‌



* اجلاس دوازدهم ،آفریقای جنوبی‌

دوازدهمین اجلاس سران عدم تعهد از تاریخ 29 اوت تا 3 سپتامبر 1998 در شهر دوربان آفریقای جنوبی و با حضور نمایندگان 114 کشور به ریاست آقای نلسون‌ماندلا برگزار شد. مهمترین موضوعاتی که در این اجلاس مورد بررسی قرار گرفت و در بیانیه نهایی گنجانده شد عبارت بود از: نقش جنبش عدم تعهد، گفتگوی تمدنها، تجدید ساختار سازمان ملل، وضعیت مالی سازمان ملل،‌ تروریسم، بدهی‌های خارجی، محیط زیست و توسعه، علوم و تکنولوژی، همکاریهای جنوب - جنوب، کشورهای کمتر توسعه‌یافته، نژادپرستی، تبعیض‌نژادی و موادمخدر.



* اجلاس سیزدهم ،مالزی‌

براساس تصمیم اجلاس دوازدهم سران در دوربان، بنگلادش به عنوان میزبان بعدی اجلاس سران تعیین گردید و قرار بود اجلاس وزرای خارجه عدم تعهد در ژانویه و اجلاس سران در آوریل سال 2022 برگزار شود اما با انصراف بنگلادش و سپس اردن از برگزاری اجلاس سران، در سیزدهمین اجلاس وزرای خارجه عدم تعهد در دوربان آفریقای جنوبی،‌کشور مالزی به عنوان میزبان اجلاس سیزدهم سران تعیین و اجلاس مذکور از 20 تا 25 فوریه 2002 در کوالالامپور پایتخت مالزی برگزار شد.

این اجلاس نخستین اجلاس سران عدم تعهد پس از حوادث تروریستی 11 سپتامبر در نیویورک بود و لذا تروریسم به یکی از مباحث عمده اجلاس سیزدهم تبدیل شد. از سوی دیگر اجلاس کوالالامپور کمتر از یک ماه قبل از حمله آمریکا به عراق و در بحبوحه مباحث شورای امنیت سازمان ملل در خصوص عراق برگزار شد. به طور طبیعی مسئله عراق از اصلی‌ترین موضوعات مطرح در سخنرانی سران کشورهای شرکت‌کننده در اجلاس بود. رئیس جمهور وقت ایران در بخشی از سخنرانی خود در این اجلاس، حمله نظامی به عراق را موجب خسارت فراوان به مردم مظلوم این کشور و به خطر افتادن ثبات و امنیت منطقه، تخریب محیط زیست و تقویت افراط‌گرایی خواند و گفت این حمله حرکت موزون آغاز شده به سوی مردم سالاری سازگار با دین و اخلاق و فرهنگ را در این منطقه به خطر خواهد انداخت.



* اجلاس چهاردهم،کوبا

چهاردهمین اجلاس سران از 20 تا 25 سپتامبر 2006 در هاوانا پایتخت کوبا برگزار شد. از آن تاریخ ریاست جنبش عدم تعهد را کوبا برعهده دارد. صدور بیانیه جداگانه در ارتباط با فعالیت‌های هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران مهمترین موضوعات مطروحه در این اجلاس بود.

اجلاس آتی سران قرار است در ماه ژوئیه 2009 در شرم‌الشیخ مصر برگزار شود.



*‌ ساختار جنبش عدم تعهد

جنبش عدم تعهد دارای سازمان و تشکیلات مخصوصی نیست. شاید علت اصلی آن این بود که بنیانگذاران جنبش چون خود علیه دسته‌بندی و بلوک‌سازی به پا خاسته بودند نمی‌خواستند به جنبش خود شکل یک گروه و سازمان مشخصی را بدهند. معذالک در طول زمان، جنبش غیرمتعهدها خود به خود شکل گرفت و کم و بیش دارای سازمان و ارگانی شد که گرچه با قالب‌های سنتی اتحادیه‌ها و سازمان‌ها منطبق نیست ولی می‌توان آن را یک گروه مخصوص به خود توصیف کرد. کشورهایی با رژیمهای سیاسی متفاوت، با سیستم‌های اقتصادی ناهمگون و با وسعت، قدرت و مناطق جغرافیایی مختلف در این جنبش گردهم آمدند که تنها عامل پیوندشان اصل همزیستی مسالمت آمیز بود. اولین شرط این همزیستی، عدم شرکت اعضاء دردسته‌بندیهای سیاسی و خودداری از دادن پایگاههای نظامی به بلوک‌های شرق و غرب تعیین شد، هرچند به تدریج این شرایط نیز در عمل رعایت نگردید و برخی کشورهای عضو به گروه غرب یا شرق تمایل داشتند و در هر فرصتی تلاش می‌کردند به نفع آنها اقدام کنند، درحالیکه خود را همچنان غیرمتعهد می‌خواندند.

جنبش عدم تعهد در دوره پس از جنگ سرد با چالشهای گوناگونی مواجه بود و حتی برخی فلسفه وجودی آن را زیر سئوال برده و معدودی از کشورهای عضو از آن کناره گرفتند، اما کشورهای فعال جنبش آن را همچنان زنده نگاه داشته و برای تقویت آن تلاش کردند. در حال حاضر 116 کشور از آسیا، آمریکای لاتین و اروپا در جنبش عدم تعهد عضویت دارند و 15 کشور به عنوان عضو ناظر در اجلاسهای مختلف آن شرکت می‌کنند.



*‌ ارگانهای جنبش عدم تعهد:

نظر به ماهیت جنبش عدم تعهد، طرز کار و عملکرد جنبش با دیگر مجامع و اجلاسهای بین‌المللی تفاوت دارد. این جنبش فاقد دبیرخانه ثابت بوده، اعضای آن هیچ مبلغی به عنوان حق عضویت در این جنبش پرداخت نمی‌نمایند و تمامی هزینه‌های جنبش عدم تعهد به عهده ریاست دوره‌ای آن می‌باشد.

به تدریج و در طول زمان، اجتماعات جنبش عدم تعهد مرکب از نمایندگان کشورهای عضو در سطوح مختلف برگزار گردیده و امروز می‌توان اجتماعات مختلف و متناوب را به عنوان ارگانهای جنبش به شرح ذیل مورد شناسایی قرار داد:‌



*‌ اجلاس سران‌

اجلاس سران بالاترین و عالی‌ترین گردهمایی جنبش عدم تعهد بشمار می‌آید که معمولاً هر سه سال یک بار در پایتخت یکی از کشورهای عضو برگزار می‌شود و از آن پس کشور میزبان ریاست جنبش را برعهده می‌گیرد.

چند روز قبل از گردهمایی سران، اجلاس کارشناسان ارشد و نشست وزرای خارجه کشورهای عضو جهت بررسی نهایی پیش‌نویس بیانیه پایانی و دیگر بیانیه‌ها که قبلاً توسط دولت میزبان تهیه و در دفتر هماهنگی در نیویورک مورد بررسی قرار گرفته، تشکیل می‌گردد. کارشناسان ارشد معمولاً با تشکیل دو کمیته سیاسی و اقتصادی، اجتماعی، ضمن بحث و گفتگو، نظرات پیشنهادی خود را به صورت اصلاحیه برای درج در بیانیه نهایی پیشنهاد می‌کنند که در صورت کسب اجماع در بیانیه درج می‌گردد. کارشناسان ارشد گزارش کار خود را به اجلاس وزرا ارائه داده و وزرا نیز پس از بررسی مصوبات کارشناسان، اسناد اجلاس را برای تصویب نهایی به اجلاس سران می‌دهند. این مصوبات در صورت نظر موافق سران مورد تصویب نهایی قرار می‌گیرد و به عنوان بیانیه جنبش منتشر می‌گردد. لازم به ذکر است که وزرای خارجه و سران در طول اجلاس علاوه بربررسی مواضع و مسائل مطرح شده، در جلسات عمومی به ایراد سخنرانی در خصوص مسائل مختلف منطقه‌ای و بین‌المللی پرداخته و در حاشیه اجلاس نیز به انجام دیدارهای دوجانبه و چندجانبه با دیگر اعضاء می‌پردازند. تاکنون 14 اجلاس در سطح سران کشورهای عضو جنبش عدم تعهد برگزار شده است.

معمولاً در آغاز دوره سه ساله، محل اجلاس بعدی سران و میزبان آینده جنبش تعیین می‌گردد و رئیس کشور میزبان به مدت سه سال ریاست جنبش عدم تعهد را برعهده دارد اما عملاً این ریاست به وزیرخارجه آن کشور تفویض می‌گردد. با توجه به اینکه جنبش عدم تعهد دبیرخانه ندارد، کشوری که مسئولیت ریاست آن را به‌عهده می‌گیرد الزاماً باید بخش عمده‌ای از وزارت خارجه خود را به جنبش عدم تعهد اختصاص دهد تا به مسائل جنبش بپردازد.

از آنجا که اعضای جنبش عدم تعهد به صورت مرتب برای پیگیری مسائل بین‌المللی در سازمان ملل با یکدیگر در ارتباط بوده و به تشکیل جلسه و رایزنی می‌پردازند، غالباً بخش عمده فعالیتهای نمایندگی دائم کشور میزبان در سازمان ملل به امور مربوط به جنبش عدم تعهد اختصاص می‌یابد. برای آسان‌تر کردن مسئولیتهای رئیس و تسهیل امور، سازوکارهای متعددی شامل گروههای کاری، گروه تماس، نیروی اقدام ‌‌‌‌‌(Task Force) و دیگر کمیته‌های جنبش عدم تعهد ایجاد شده که هدف از تشکیل آنها کسب مواضع مشترک میان اعضای جنبش می‌باشد.



*‌ کنفرانس وزرا

کنفرانس وزرای امورخارجه عضو جنبش عدم تعهد به منظور پیگیری و اجرای مصوبات و تصمیمات اجلاس سران، 18 ماه پس از اجلاس سران برگزار می‌شود. در اجلاس وزرا همچنین موضوعاتی که از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند مورد بررسی قرار می‌گیرند.



*‌ دفتر هماهنگی‌

با توجه به عدم وجود تشکیلات منظم و ستادی در جنبش عدم تعهد، در ابتدا جنبش صرفاً به برگزاری اجلاسهای مختلف در سطح سران و وزرای خارجه اکتفا کرد ولی به تدریج و به تجربه این نقیصه آشکار شد که امکان پیگیری مصوبات اجلاسهای مختلف که معمولاً در فواصل زمانی نسبتاً طولانی برگزار می شود وجود ندارد. مشخص نبود در صورت بروز مسائل جدید در صحنه بین‌المللی که مستلزم موضعگیری و یا اخذ تصمیم سریع است. جنبش با چه سازوکاری باید در قبال آن واکنش نشان دهد. طی اجلاسهای اول، دوم و سوم سران اقدام عملی برای رفع این کمبود صورت نگرفت تا اینکه در اجلاس چهارم تصمیم گرفته شد به منظور استمرار فعالیت‌های جنبش و ایجاد هماهنگی بین جنبش و سازمان ملل متحد، ارگان جدیدی تحت عنوان دفتر هماهنگی در نیویورک تشکیل شود. دفتر هماهنگی در دو سطح شروع به کار کرد، اول در سطح نمایندگان دائم کشورها نزد سازمان ملل و دیگر اجلاس وزرای خارجه کشورهای عدم تعهد که هر سال یک بار در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل تشکیل می‌شود.

دفتر هماهنگی در ابتدا 17 عضو داشت، این تعداد به تدریج افزایش یافت و در دهه هشتاد میلادی به 70عضو رسید اما در حال حاضر تمامی اعضای جنبش عدم تعهد عضو دفتر هماهنگی نیز می‌باشند.



*‌ اجلاس فوق‌العاده وزرا

در صورت لزوم و به پیشنهاد دفتر هماهنگی جنبش عدم تعهد، اجلاس فوق‌العاده وزرای خارجه جنبش به منظور بررسی یک موضوع خاص تشکیل می‌گردد که در این صورت دستور کار اجلاس وزرای خارجه صرفاً محدود به موضوع مورد نظر خواهد بود.



* اجلاس وزرا در حاشیه اجلاس سالانه مجمع‌عمومی سازمان ملل در نیویورک:

روال براین است که وزرای خارجه کشورهای عضو جنبش عدم تعهد هر سال به هنگام آغاز اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک یک اجلاس به منظور هماهنگی در خصوص موضوعات مطرح در دستور کار مجمع عمومی و مسائل مهم بین‌المللی داشته باشند، در این گردهمایی معمولاً کلیه وزرای خارجه عضو جنبش شرکت می‌نمایند.



*‌ اجلاس وزرای خارجه دفتر هماهنگی‌

در پی تصویب گزارش کمیته متدلوژی در سال 1996، قبل از تشکیل اجلاس سران، اجلاس وزرای خارجه دفتر هماهنگی به منظور آماده سازی مقدمات امر، تهیه بیانیه پایانی اجلاس سران و در صورت لزوم بررسی موضوعات مهم بین‌المللی تشکیل می‌شود که آخرین آن در ماه مه 2006 (خرداد 1385) در پوتراجایا پایتخت جدید مالزی تشکیل گردید.‌



*‌ تروئیکا

اندیشه تشکیل تروئیکا متشکل از روِسای فعلی، گذشته و آینده جنبش عدم تعهد نخستین بار در اجلاس وزرای‌خارجه جنبش در آوریل 1997 مطرح شد و متعاقب آن اولین جلسه تروئیکا در اجلاس 52 مجمع عمومی به صورت رسمی برگزار شد. از آن زمان در مناسبتهای مختلف تروئیکای جنبش با تشکیل جلسه و صدور بیانیه به بیان مواضع جنبش عدم تعهد مبادرت ورزیده که از جمله می‌توان به تشکیل جلسه تروئیکا متشکل از وزرای خارجه آفریقای جنوبی، مالزی و کوبا در زمستان 1384 در آفریقای جنوبی و صدور بیانیه در حمایت از فعالیتهای صلح‌آمیز هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران اشاره کرد.



* کمیته دائم همکاریهای اقتصادی‌

کمیته دائم همکاریهای اقتصادی در سطح وزرای‌خارجه، به منظور تقویت همکاری جنوب - جنوب، گفتگوی کشورهای در حال توسعه با کشورهای توسعه‌یافته و ارتقاء نقش سازمان ملل به ویژه مجمع عمومی در همکاری بین‌المللی برای توسعه تشکیل شده و جلسات آن بنابرتوصیه دفتر هماهنگی برگزار می‌گردد.



*‌ گروههای هماهنگی بین دول‌

غیر از کمیته دائم همکاریهای اقتصادی، تعدادی گروههای هماهنگی برای بررسی مسائل گوناگون با شرکت نمایندگان بخشهای مختلف از کشورهای ذیعلاقه در هر مورد تشکیل گردیده که وظیفه آنها بررسی موضوعات به طور تخصصی، تهیه گزارشهای مربوط و تسلیم آنها به کنفرانس‌هایی در سطوح بالاتر می‌باشد.گروههای هماهنگی که تاکنون تشکیل شده است عبارتنداز گروه مواد خام،‌ تجارت، همکاریهای پولی و مالی، صنعت، ماهیگیری، حمل و نقل، ارتباطات راه دور، مؤسسات عمومی و بهداشتی و همکاریهای فنی.



*‌ اجلاسهای وزرا برای همکاری بین‌المللی در زمینه‌های مختلف‌

این اجلاسها با توجه به زمینه‌های همکاری میان کشورهای عضو جنبش عدم تعهد تشکیل می‌گردد و شامل اجلاس وزرای فرهنگ و اطلاعات، اجلاس اتحادیه خبرگزاریهای کشورهای غیرمتعهد، اجلاس وزرای فرهنگ و آموزش عالی، اجلاس وزرای ورزش، اجلاس وزرای بهداشت، اجلاس وزرای کار، اجلاس وزرای کشاورزی و اجلاس وزرای جمعیت کشورهای غیرمتعهد می‌باشد.



*‌ کمیته هماهنگی مشترک جنبش عدم تعهد و گروه 77:

ژبا توجه به عضویت بسیاری از اعضای گروه 77 در جنبش عدم تعهد، کمیته هماهنگی مشترک جنبش عدم تعهد و گروه 77 ‌‌‌(JCC)، به منظور هماهنگی و اتخاذ مواضع مشترک از سوی این دو تشکل جهان درحال توسعه در مباحث مهم مطرح در سازمان ملل نظیر پنجاهمین سالگرد اعلامیه هزاره و با تجدید ساختار سازمان ملل تشکیل شده است. در همین زمینه

سندی تحت عنوان <شرح وظایف >‌ ‌JCCتنظیم شده و کمیته هماهنگی براساس آن عمل می‌نماید.



*‌ گروه کشورهای عضو عدم تعهد در شورای امنیت‌

نظر به لزوم هماهنگی دائم بین اعضای جنبش که عضو شورای امنیت سازمان ملل می‌باشند یا دفتر هماهنگی جنبش عدم تعهد، دراجلاس سران کارتاهنا در سال 1995، برایجاد ارتباط، مشاوره و هماهنگی دائم میان آنها تأکید شد. براساس این تصمیم مقرر گردید رئیس دفتر هماهنگی در نیویورک به صورت مرتب در جلسات شورای امنیت شرکت کرده و در خصوص موضوعات حائز اهمیت برای اعضای جنبش در شورای امنیت مواضع جنبش را اعلام نماید. وی همچنین باید در دیدارهای منظم با کشورهای عضو عدم تعهد در شورای امنیت آنها را در جریان مواضع جنبش قرار دهد. متقابلاً کشورهای عضو عدم تعهد در شورای امنیت باید رئیس دفتر هماهنگی را از موضوعات مطروحه در شورای امنیت مطلع سازد.

گروههای کاری، گروههای تماس، نیروی اقدام و کمیته‌های جنبش عدم تعهد:

همانطور که گفته شد به منظور کمک به رئیس جنبش‌ عدم تعهد و تسهیل امور، سازوکارهای متعدد شامل گروههای کاری، گروه تماس،‌گروه کارشناسی ویژه ‌‌‌‌(Task Force)‌و کمیته‌های مختلف در جنبش عدم تعهد ایجاد شده که هدف از تشکیل آنها کسب مواضع مشترک میان اعضای جنبش می‌باشد، از جمله گروههای کاری ویژه گروه کار جنبش عدم تعهد برای عملیات حفظ صلح (به ریاست مراکش)، گروه کاری ویژه برای خلع سلاح (به ریاست اندونزی) و نیز کمیته فلسطین (به ریاست کوبا رئیس جنبش) است. کمیته فلسطین علاوه بر رئیس دوره‌ای جنبش عدم‌تعهد کشورهای عضو شورای امنیت که در جنبش عدم‌تعهد عضویت دارند، نیز برای شرکت در جلسه کمیته فلسطین دعوت می‌شوند بدین ترتیب در جلسه کمیته فلسطین مجموعا15 ً کشور به شرح ذیل شرکت می‌کنند: الجزایر، بنگلادش، کلمبیا، هند، اندونزی، فلسطین، سنگال، آفریقای جنوبی، زامبیا، زیمبابوه، بورکینافاسو، لیبی، پاناما و ویتنام.



* سازوکارها و راهکارهای اجرایی جنبش عدم‌تعهد:

تهیه اسناد:

از آنجا که جنبش عدم تعهد فاقد دبیرخانه، مقر دائم و کادر ثابت می‌باشد، برحسب نوع اجلاس کشور میزبان به تدارک وسائل و ابزار کار مورد نیاز می پردازد و چنانچه کمبودی در امر خدمات باشد کشورهای دیگر عضو کمک‌های لازم را دراختیار کشور میزبان قرار می‌دهند. برهمین اساس تهیه اسناد نیز وظیفه کشور میزبان است که باید با مشورت گسترده با دیگر اعضاء صورت گیرد. کشور میزبان باید تلاش کند تا پیش‌نویس اسناد مربوط به اجلاس را هرچه سریع‌تر و حداقل یک ماه قبل از برگزاری اجلاس تهیه و توزیع کند، معمولاً پیش‌نویس اسناد اجلاس در جلسات دفتر هماهنگی در نیویورک مورد بررسی اولیه قرار گرفته و تصمیم‌گیری در خصوص موارد مهم و موضوعات حساس و مورد اختلاف به نشست کارشناسان ارشد و اجلاس وزرا با سران ارجاع می‌شود.

اگرچه در تمامی جلسات و مصوبات کمیته متدلوژی همواره برلزوم موجز بودن اسناد و بیانیه‌های پایانی اجلاسهای عدم تعهد و نیز پرهیز از درج مطالب تکراری در آنها تأکید شده ولی با توجه به کثرت اعضای جنبش و اهمیت موضوعات متفاوت از نظر کشورهای عضو، درگذشته بیانیه‌های اجلاسهای وزرا و سران عدم تعهد معمولاً مطول بوده و در آنها دیدگاههای اعضای جنبش در خصوص کلیه موارد مطرح در دستور کار مجمع عمومی و شورای امنیت سازمان ملل منعکس شده است.‌

در سالهای اخیر با توجه به گسترش اینترنت، امکان دستیابی به اسناد جنبش عدم تعهد از طریق این وسیله ارتباط جمعی فراهم آمده و کشورهایی که ریاست جنبش عدم تعهد را برعهده داشته‌اند با ایجاد وب‌سایت مخصوص جنبش، کلیه اسناد مربوط را در پایگاه اطلاع‌رسانی خود ثبت و نگهداری کرده‌اند. با این حال پایگاههای مذکور منحصر به دوره سه ساله ریاست هر کشور بوده و هنوز یک پایگاه اطلاع‌رسانی واحد برای ارائه اطلاعات و نگهداری اسناد جنبش عدم تعهد به وجود نیامده است.



* تصمیم‌گیری:

تصمیم‌گیری در کلیه اجلاسها و نشستهای جنبش عدم‌تعهد براساس اجماع کشورهای عضو است. رای اجماع به دو دلیل کاربرد مؤثری در جنبش داشته است، از یک سو یک امر نمادین است که وحدت و یکپارچگی جهان سوم را به نمایش می‌گذارد و از سوی دیگر از توافقهای دقیق و واضح که می‌تواند برای اعضاء مشکل‌افرین باشد پیشگیری می‌نماید. تصمیم‌گیری براساس اجماع بعضاً موجب اعلام مواضع کلی و پرهیز از پرداختن به جزئیات موضوعات مورد اختلاف گردیده و این امکان را برای اعضاء فراهم می‌آورد که بدون فشار ناشی از یک رای ثبت شده، مصالحه نمایند. همچنین توسل به اجماع، درگذشته اعضای جنبش عدم‌تعهد را که از نظر نظامی و اقتصادی ضعیف‌تر بودند قادر ساخته که در مقابل فشار دولتهای خارجی مقاومت نمایند.

البته شیوه اجماع در تصمیم‌گیریهای جنبش عدم تعهد خالی از اشکال نبوده و این امر همواره مسائل و مشکلاتی را در اجلاسهای مختلف به وجود آورده که بیش از همه کشور میزبان را آزار داده است. تلاش میزبان برای کسب موافقت دو کشور عضو جنبش در خصوص موضوعات مورد اختلاف همواره موجب طولانی شدن جلسات جنبش، بیان مواضع تکراری و نهایتاً نارضایتی یک یا هر دو طرف منازعه شده است.

لازم به ذکر است که مصوبات جنبش عدم تعهد دارای هیچگونه تعهد و ضمانت اجرایی نبوده و تنها بیانگر دیدگاهها و نظرات کشورهای عضو در خصوص مسائل بین‌المللی است که این امر به نوبه خود از نظر افکار عمومی جهان حائز اهمیت است و به عنوان مثال موجب افزایش قدرت چانه‌زنی کشورهای عضو جنبش در مقابل سایر کشورها در مجامع بین‌المللی نظیر سازمان ملل خواهد شد.



*‌ اعلام تحفظ:

معمولاً تلاش می‌شود نظرات همه اعضاء در متن نهایی بیانیه‌ها و اسناد مصوب اجلاسها و نشستهای جنبش عدم تعهد در نظر گرفته شود، با این حال ممکن است یک یا تعداد معدودی از کشورهای عضو متن تعدیل شده را بعد از کسب رای اجماع قابل قبول ندانند که در این صورت تحفظ خود را نسبت به آن بخش از بیانیه یا سند مصوب اعلام کرده و متن تحفظ خود را دراختیار کشور میزبان قرار می‌دهند.



*‌ شرایط عضویت در جنبش عدم تعهد:

زمانی که قرار شد کشورهای غیرمتعهد برای نخستین بار در سال 1961 در بلگراد گردهم آیند، بنیانگذاران جنبش یک جلسه مقدماتی در قاهره تشکیل داده و در آن معیارهای پنج گانه ذیل را برای تعیین و تعریف کشورهای غیرمتعهد که می‌باید به کنفرانس دعوت شوند، در نظر گرفتند.

1. داشتن سیاست مستقل برمبنای همزیستی مسالمت‌آمیز

2. پشتیبانی از نهضت‌های آزادیبخش‌

3. عدم وابستگی به اتحادیه‌های نظامی‌

4. نداشتن هیچگونه اتحاد نظامی دوجانبه با یکی از قدرتهای بزرگ‌

5. خودداری از پذیرفتن ونداشتن پایگاههای نظامی خارجی در خاک خود

امروز معیار پذیرش اعضای جدید در جنبش عدم تعهد آنگونه که در <سند متدلوژی کارتاهنا> آمده عبارت است از: پایبندی به اصول و اهداف جنبش عدم تعهد یعنی همان اصول دهگانه باندونگ و نیز پایبندی به اهداف و اصولی که در اجلاس یازدهم سران عدم تعهد مورد تأکید مجدد قرار گرفت از جمله استقلال، تمامیت ارضی و حاکمیت کشورها؛ دستیابی به خلع سلاح کامل تحت کنترل مؤثر بین‌المللی، حق مردم تحت استعمار،‌دیگر اشکال سلطه خارجی یا اشغال بیگانه برای تحقیق حق خودمختاری و تعیین سرنوشت، برابری همه ملتها، احترام کامل به حقوق بین‌الملل، حل مسالمت آمیز اختلافات، حاکمیت مردم سالاری در روابط بین‌الملل، توسعه اقتصادی و اجتماعی، ایجاد یک نظم عادلانه اقتصادی بین‌المللی، توسعه منابع انسانی، حفظ و ارتقاء کلیه حقوق بشر آزادیهای اساسی از جمله حق توسعه و همزیستی مسالمت‌آمیز نظامها، فرهنگها و جوامع مختلف. همچنین همبستگی با جنبش عدم تعهد و حمایت از ابتکارات و پیشنهادات جنبش، به عنوان یکی دیگر از معیارهای پذیرش اعضای جدید در این سند قید شده است.‌

درخواست کشورها برای عضویت در جنبش عدم تعهد باید به صورت کتبی و با امضای رئیس کشور، دولت و یا وزیرخارجه کشور درخواست‌کننده تسلیم رئیس دوره‌ای جنبش گردد. نسخه‌ای از درخواست مذکور دراختیار کلیه اعضاء قرار گرفته و پس از بررسی موضوع در جلسه دفتر هماهنگی در نیویورک، در صورت عدم مخالفت کشورهای عضو، بنابر توضیح دفتر هماهنگی، عضویت کشور درخواست‌کننده در اولین اجلاس وزرای خارجه و یا سران جنبش عدم تعهد به تصویب می رسد.

در حال حاضر 118 کشور عضو جنبش عدم تعهدند.



*‌ اعضای ناظر:

به منظور جلب مشارکت دیگر بازیگران صحنه بین‌المللی، رویه جاری در جنبش عدم تعهد برآن است که کشورها و سازمانهای متقاضی را به عنوان ناظر برای شرکت در اجلاسهای مختلف می‌پذیرد. کشورهایی که شرایط عضویت در جنبش عدم تعهد را دارا باشند، می‌توانند به عنوان ناظر نیز پذیرفته شوند. اعضای ناظر پس از کسب اجازه از هیئت رئیسه هر اجلاس می‌توانند علاوه برحضور در جلسات عمومی، به ایراد سخنرانی و ارائه نظرات و دیدگاههای خود بپردازند. لازم به ذکر است که اعضای ناظر حق شرکت در گروههای کاری، گروههای تماس و یا نیروهای اقدام جنبش عدم تعهد را ندارند.

در حال حاضر 15 کشور و 7 سازمان بین‌المللی (ازجمله سازمان ملل، سازمان کنفرانس اسلامی، اتحادیه آفریقا و اتحادیه عرب) به عنوان عضو ناظر در اجلاسهای عدم تعهد شرکت می‌نمایند. کشور مونته‌نگرو نیز درخواست عضویت ناظر کرده است.



* پانزدهمین اجلاس وزرای جنبش عدم تعهد در تهران‌

پانزدهمین کنفرانس وزرای جنبش عدم تعهد قرار است از 6 الی 9 مردادماه سالجاری در تهران برگزار شود. در پیش‌نویس سندی که برای تصویب وزرا تهیه شده است مباحث مهمی چون بحث جلوگیری از توهین به ادیان، مقابله با تحریم‌ها و اقدامات زورمدارانه، مقابله با سلطه فرهنگی غرب، اصلاحات سازمان ملل، حمایت از کاندیداتوری کشورهای عدم تعهد، تأیید صلاحیت دیوان کیفری بین‌المللی برای رسیدگی به جنایت تجاوز، محکوم کردن تهمت و افترا زدن به کشورهای عدم تعهد توسط زورمداران، تروریسم،‌ موادمخدر و غیره درج شده است. در مجموع می‌توان گفت که سند تهران یک سند بین‌المللی انقلابی و تحول‌گرا، آینده‌نگر و مترقیانه است. سند تهران مبنایی برای تنظیم برنامه عمل جنبش است. این <برنامه عمل> در واقع برنامه‌کاری و اجرایی جنبش عدم تعهد درآینده را ترسیم می‌کند.




واژه کلیدی :جنبش غیرمتعهدها